Dr. Abdul Hai Qanit

PhD in IR| Foreign Policy and Islamism| Books, Travel & Coffee addict.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

هوښیار دولتونه په منظمه توګه په خپل چاپېریال کې پېښې او بدلونونه څاري،‌ ارزونه یې کوي او بیا د هغې په رڼا کې راتلونکي لپاره ستراتېژۍ ترتیبوي. سیاست د شطرنج لوبه او د انساني ژوند له ټولو پېچلی مسلک دی. د دې مسلک هرې پېښې ته له راڅرګندېدلو مخکې اوږده موده کورنۍ دنده او فکر کول غواړي. کلیشه اي بیروکراسي �� سیاست پېچلو محاسبو ته هېڅ حل نه لري.

هره سیمه ایزه/نړیواله پېښه د عام فرد په ژوند ژور تأثیر لري. سیاست د جذبو او روزنیزو چارو پر ځای فکر، تدبر او فراست ته اړتیا لري. هوښیار دولتونه د دې چارې مدیریت لپاره د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه قوي ذهنونه راټولوي. دوی په خپل R&D (تحقیق او پرمختګ)‌ له هر څه زیات مصرف کوي ځکه پوهېږي چې د هوښیار تصمیم راز په دقیقې ارزونې او تحلیل کې پروت دی.

سیاسي تصامیم د فرض لمانځه په شان خپل وخت لري خو په دې تفاوت چې سیاسي تصامیم د لمانځه په څېر د قضاء چانس نه لري.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

@Zerka_M مننه آغلې مالیار،
یو څه مصروف شوی یم. کوشش کوم چې وخت ورته وباسم، پخیر.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

#NewProfilePic

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

په دې ناسته کې د افغانستان د صنعت او سوداګرۍ وزیر محترم نور الدین عزیزي په انلاین بڼه او د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژیکو مطالعاتو په استازولۍ محترم دکتور ذاکر جلالي او محترم ډاکتر غنچه ګل ‌ارمان ګډون کړی و.

[Center For Strategic Studies Afghanistan @cssAfghanistan]

د ترمذ ډیالوګ دویمه غونډه د جون پر ۴مه ترسره شوه، چې د څه باندې څلوېښتو هېوادونو او لسو نړیوالو او سیمه‌ییزو سازمانونو شاوخوا ۲۰۰ استازو په کې ګډون کړی و. په دې ناسته کې د افغانستان د صنعت او سوداګرۍ وزیر محترم نور الدین عزیزي په انلاین بڼه او د بهرنیو چارو وزارت د ستراتېژیکو مطالعاتو په استازولۍ محترم دکتور ذاکر جلالي او محترم ډاکتر غنچه ګل ‌ارمان ګډون کړی و.

د ترمذ ډیالوګ دویمه ناسته کې د بحثونو تمرکز تر ډېره د افغانستان له لارې د منځنۍ او سویلي اسیا ترمنځ پر اقتصادي همکاریو او په ځانګړي ډول پر اقتصادي اتصال و.

د ناستې په څنډه کې د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت او منځنۍ اسیا د هېوادونو له څېړنیزو مرکزونو ترمنځ هم په کابل کې د افغانستان – منځنۍ اسیا د تینک ټانکونو د فورم په اړه چې په پام کې ده چې د جون پر ۱۶مه ترسره شي، مفصلې خبرې وشوې.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

#NewProfilePic

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

د ��تراتېژیک تحلیل بنیادي اصول
لومړۍ برخه
عبدالحی قانت

نړیوال نظام ته چې د محقق او ارزوونکي په رول کې ځير شئ، د شطرنج لوبې د میدان مثال لري.‌ په دې میدان کې د نړۍ ۱۹۲ هیوادونه (له صهیونستي اپارتاید رژیم پرته) ژوند کوي او ټول په نړیوال سستم کې د خپل قدرت او ځواک د زیاتولو په هڅه کې دي. واړه هیوادونه په خپل شا او خوا کې په ټیټې سطحه د ځواک په لاسته راوړلو بوخت دي، هغوی چې د سیمې په کچه دي، د سیاست دایره یې د سیمې تر پولو پراخه ده، یو شمېر بیا هغه دي چې ایجنډا یې نړیواله ده، د دوی د ستراتیژۍ اډانه هم پراخه ده. یاد ټول هیوادونه په خپل ګاونډ، سیمه او نړۍ کې د ځواک پراخولو په خ��طر چې کوم سیاست کوي، بهرنی سیاست یې بولي. دلته د یوې مسئلې روڼتیا مهمه ده چې نړیوال سیاست له ډپلوماسۍ سره فرق لري. بهرنی سیاست Foreign Policy هغه تګلاره، ستراتیژي او مسیر ته ویل کېږي چې یو هیواد یې د خپل لوی هدف تر لاسه کولو لپاره تنظیموي. دپلوماسي Diplomacy هغه هنر، تکتیکونه او له وسائلو استفاده ده چې د یو هیواد د بهرني سیاست په کامیابولو کې ترې ګټه پورته کېږي. په عمومي ډول د بهرنیو چارو وزارت او بهرنۍ استازولۍ د بهرني سیاست نه بلکې د ډپلوماسۍ چارې پر مخ وړي.
د هدف لاسته راوړلو په خاطر د هیوادونو اساسي‌ عنصر د دوی بهرنی سیاست دی چې د یو هیواد د ټاکل شوو اهدافو لاسته راوړلو په خاطر خپل راتلونکی اوږد مهاله مسیر او تګلاره ترسیموي. د بهرني سیاست د ترتیب عمده عنصر د نړیوال سستم سم تحلیل او ارزونه ده. که چېرته ارزونه او تحلیل سم او ستراتیژیک نه وي،‌ هیواد نشي کولای په آسانه توکه په نړیوال سستم کې خپلو اهدافو ته ورسېږي.
په دې لیکنه کې زه د ستراتیژيک تحلیل په څو بنیادي اصولو بحث کوم چې ښايي له پالیس�� سازانو سره د وضعیت د ارزولو په برخه کې مرسته وکړي.

نړیوال سستم کې د ځواک انډول ته پام کول
دځواک انډول ته پاملرنه او ارزونه یې د ستراتیژیک تحلیل په برخه کې له ټولو مهم او ستونزمن کار دی. نړیوال سستم ته د شطرنج مثال ځکه ورکول کېږي چې په دې لوبه کې باید لوبغاړی د ټول میدان تحلیل ولري او د میدان د دانو د ځایونو په باب پوره خبر وي تر څو وکولای شي خپله دانه په داسې شکل وکاروي چې د مخالف جهت د ستراتیژۍ ښکار نه شي. د نړیوال سیاست لوبه عین لوبه ده.
لرغوني‌ پېر کې د ځواک انډول د تمدنونو تر منځ وه خو ترتیب یې تر ډېره داسې ؤ چې دوی له یو بل سره نه ؤ تړل شوي، ګټې یې له یو بل سره نه وې نښتې، یو تمدن یا پاچاهۍ کولای شو چې په ځانته ځان ژوند وکړي. بهرنی سیاست تر ډېره مهمه موضوع نه وه.
د اسلامي تمدن په دور کې د پیغمبر ص په لویې ستراتیژۍ کې بهرني سیاست ډېر رول درلود ځکه هغه مهال د ځواک انډول مهم بحث ؤ. د رومیانو او فارسیانو تر منځ به همېش د دمشق او بغداد په لارو جګړې کېدلې تر څو یو د بل په وړاندې په لویو تجارتي‌ لارو ډېر نفوذ ولري. د اسلام پیغمبر ص چې کله د اسلامي‌ تمدن اساسي‌ ډبرې ��ېښودې په ډېر دقت یې د نړې لوی ځواکونه څارل، د دوی تر منځ بلانس یې ارزاوه او دوی لپاره یې په خپلې ستراتیژۍ کار کوه.‌ له دې امله د بعثت له اولې ورځې د مکې تر فتحې او بیا له وفات وروسته اصحابو ته د شام د جګړې سپارښتنه د پیغمبر ص د لویې ستراتیژۍ هغه پړاوونه ؤ چې دی یې پرې خپل هدف ته رساوه.
د ناپل��ون له جګړو وروسته او له اولې نړیوالې جګړې مخکې چې کله نړۍ له تمدنونو څخه په هیوادونو او دولت – ملت بدله شوې وه، د اروپایانو تر منځ د ځواک د انډول بحث ؤ. په دې موده کې انګریز په خاص ډول د اروپا د څلورو نورو قدرتونو تر منځ د بلانسر رول لوبوه. کله چې دا بلانس خراپ شو، لومړی نړیواله جګړه ونښته. له لومړی جګړې وروسته هم بیا بلانس ترتیب نه شو تر څو چې دویمه نړیواله جګړه وشوه او بلانس د شوروي او امریکا تر منځ ترتیب شو. په ټوله سړه جګړه کې د شوروي‌ او امریکا تر منځ بلانس د دواړو طرفونو هستوي‌ اسلحو وساته، له دې امله دوی د مستقیمو جګړو پر ځای په یو او بل ځای کې نیابتي جګړې کولې.
د سړې جګړې او بیا د امریکا د یکه تازۍ په وخت کې هم سیمه ایز او نړیوال نظمونه او د ځواک انډولونه ؤ چې وړو هیوادونو هغوی ته په کتلو سره خپلې پالیسۍ ترتیبولې.
دا مهال چې د امریکا یکه تازي مخ په ځور ده، روسیه په اوکراین کې جګړه کوي، چین په سوېل او شرقي چیني سمندرګي کې د ټکر په پولو ولاړ دی. په سیمه ایز سیاست کې منځني قدرتونه د بریکس په شکل راپورته کېږي، اقتصادي محور له غرب څخه د شرق په طرف راروان دی، منځني ختیځ کې لوی تغیرات راتلونکي دي، د ټکنالوژۍ او مصنوعی ځیرکتیا بحثونه روان دي؛ د یو لوی نظم او د ځواک د انډول د بدلون نښې دي.
د نړیوال میدان خوی دا دی چې د ځواک انډولونه پکې همېش د تغیر په حال کې وي. کله دا تغیرات واړه او کله لوی خو د یو هیواد لپاره د دې اړتیا ده چې یادو تغیراتو کې وتوانېږي فرصتونه پیدا کړي او له ننګونو ځان وساتي. دا چاره تحلیل ته اړتیا لري او دا تحلیل باید د شطرنج په میدان کې د ځواک د انډولو له زوایې وشي تر څو یو هیواد وکولای شي خپل فرصتونه نغد او له ننګونو ځان وساتي.
د ځواک د انډول په تحلیل کې له طرفدارۍ ځان ساتل
نړیو��ل نظام کې د انډول تغیرات او بدلونونه هغه وخت درک کیدای شي چې کله دوی له بې طرفه زاویې وکتل شي ځکه چې دا بدلونونه په واقعي نړۍ کې رامنځ ته کېږي. که چېرته یو شخص یا ارګان یاد بدلونونه د یوې خاصي فکري حلقې، آیډیلوژیکو عینکو، او شخصي تمایلاتو له زاویې ګوري؛ نشي کولای چې واقعیت پیدا کړي. ستراتیژیک تحلیل او د نړۍ او سیمې د ځواک د انډولونو مسیر له بېلا بېلو مالوماتو او تاریخي شواهدو په رڼا کې کتل کېږي. که چېرته یو ارګان یادې پښې د تاریخ د صفحو او د کره مالوماتو پر ځای د خپلې خوښې له مخې ویني، نه شي کولای هغه څه پیدا کړي چې په واقعي نړۍ کې جریان لري. ځینې وخت یوه داسې واقعه وشي چې په شخصي ډول د یو انسان د تمایل مخالفه وي، د دې مانا دا نه ده چې واقعیتونه هم د دې له شخصي تمایل سره بدل شوي‌ دي. واقعیتونه پر خپل ځای دي خو که شخصي تمایلاتو د یو ستراتیژیست منطق او شعور متأثر کړ، په نتیجه کې د مسائلو په اړه د واقعي تحلیل ځواک له لاسه ورکوي.
له دې امله ډېره مهمه ده چې د پېښو د تحلیل په وخت کې شخصي تمایلان او فکري باورونه یو څنګ ته پرېښودل شي.
له بې محاسبې او بې پلانه ټوپ ډډه کول
په ستراتیژیک تحلیل کې مهمه ده چې له بې پلانۍ نا محاسبه شوي ټوپ څخه ځان وساتل شي. دا چاره هغه مهال رامنځ ته کېږي چې کله یوه کتله پر خپل قدرت دومره باور پیدا کړي چې د عقل له دایرې ووځي. ستراتیژستان په عمومي ډول حالت په داسې شکل ارزوي چې مخکې او وروسته پوره محاسبه ورسره تړلې وي. ښايي یو کار د یو هیواد لپاره په لنډ مهال کې ګټه کوي خو په اوږد مهال کې یې تاوان دومره زیات وي چې دا ګټه په لومړۍ جوپه کې له ځان سره وړي. هېڅ هوښیار ستراتیژست په داسې مواردو کې د لنډ مهال لپاره د اوږمهالو کټو قرباني کولو ته نه حاضرېږي. دا مشکل په عمومي ډول د سیاسیونو وي چې غواړي د کریډیټ او عامه فکر په خاطر لنډ مهاله ګټو ته ترجیح ورکوي. څیړونکي او ارزونکي باید له دې مرضه ځان ساتې ځکه دا چاره هغه عقلي تګلاره باندې تأثیر کوي چې تا له واقعیت سره نږدې ساتی. د شطرنج د میدان په څېر باید هره خبره او عمل له کړنې مخکې پوره محاسبه شوی او پلاني تر سره شي.
په اروپا کې د ناپلیون، هټلر، جنرال پیټن او په شرق کې ورته رهبرانو همداسې د قوت په مرحله کې د عقل پر ځای له احساساتو کار اخستی چې د دوی د ناکامۍ سبب شوی.
له تعمیم او ټولیز قضاوت څخه ځان ساتل
د سیاسي مسائلو او ستراتیژیکو بدلونونو په اړه عمومي او ټولیز تحلیل کول انسان له واقعیت څخه لرې وړي. مثلا په یو ملت کې د دوی د یو مشهور عادت له مخې د هغې ملت په ستراتیژۍ قضاوت کول سم کار نه دی. که چېرته پرته له نښانو او شاخصونو داسې عمومي تحلیل وشي، ښايي نتیجه یې منفي او د یو هیواد د لویې ستراتیژۍ د ناکامۍ سبب وګرځي. ټولیز قضاوتونو په شرقي ټولنو کې د حجرې او دېرې د بحث رواج دی چې اکثره یې مالومات له ��عیفو منابعو تر لاسه کېږي او واقعیتونو سره ډېره ډډه نه لګوي. هغه څوک چې غواړي د نړۍ په مسیر کې د خپل هیواد لپاره ارزونه چمتو کړي، مهمه ده چې له تعمیم ځان وساتي.
د پېښو پر ځای په مسیر تحلیل کول/پېښې په متن کې مطالعه کول
د تحلیل په برخه کې یوه لویه ستونزه چې پام ورته اوړي په پېښو تحلیلونه دي. د ځینو خلکو لپاره د تحلیل مالومات یواې پیښې وي. د یادو خلکو فکر او تحلیل له هرې پېښې سره بدلېږي. که نن پېښې مثبتې وې، د دوی تحلیل هم مثبت وي. که پېښې منفي شوې، د دوی تحلیل هم منفي وي. په دا شکل تحلیل کول د مسیر او پالیسي له تحلیل څخه انحراف دی. د یو ستراتیژست دنده دا ده چې د پېښو پر ځای د مقابل لوري پالیسي او مسیر تحلیل کړي. پېښې کله کله په تکتیکي لحاظ د یو ضمني هدف تر لاسه کولو لپاره هم جوړیدای شي خو هغه هېڅ مهال د مخالف طرف پالیسي نه وي. ښايي ځینې پیښې دې لپاره هم راپورته کړای شي چې د عام فکر له مسیر څخه منحرف کړي. ممکن ځینې دې لپاره پېښې جوړې کړي چې خپل ماهیان پکې ښکار کړي. پېښې د بېلا بېلو ضمني‌ اهدافو لپاره جوړېدلای شي چې همېش د یو هیواد د پالیسۍ ښکارندوی نه وي. که چېرته یواځې د پېښو ارزونه وشي ښايي تحلیل له واقعیت څخه لرې او ستونزمن راڅرګند شي. د ستراتیژیک تحلیل لپاره مهمه ده چې د پېښو پر ځای د مسیر تحلیل وشي. د دې اړتیا ده چې د تحلیل په وخت کې د یو هیواد علیا ګټې، نړیوال او سیمه ایز بلانس کې رول، تاریخي او تمدني داعیې، تاریخي کړنې، هدف او د پېښو تسلسل په نظر کې ونیول شي تر څو د دې ټولو مسائلو په نتیجه کې یو تحلیلګر وکړای شي‌ د مسائلو بېخ ته ورسېږي او بیا د یاد تحلیل په بنیاد خپله ستراتیژي ترتیب کړي.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

د کتاب او قهوې ملګرتیا به نه پرېږدو!

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

ځینې سیاست ته د "لډو"د لوبې په نظر ویني. فکر کوي چې په دې میدان کې هر څه له قِسمت سره تړلي دي، د بخت او تصادُف کیسې دي او ډېر کله منطق او ستراتیژۍ ته پکې اړتیا نه وي. ځینې بیا داسې دي چې دې فن ته د "شَط��نج" د لوبې په نظر ویني. دوی فکر کوي دا لوبه د فکر، محاسبې او ستراتیژۍ لوبه ده، بخت او تصادُف نه لري، هر څه پکې د واقعیت له مخې مالوم دي او بریالیتوب پکې د مهارت پر بنسټ ترلاسه کېږي.

د دید دغه تفاوت دی چې د لوبې ګټونکی او بایلونکی مالوموي.

پام پکار دی.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

@Habibmayar له خدایه درته توفیق غواړم. ډېر لوی ابتکار دی...

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

I visited Aksoos Book Store on its 12th anniversary and new branch opening, a hopeful moment for our reading culture. To Afghan youth: a book is the foundation of a nation’s awakening and progress; every reader helps illuminate the future of their nation.
@aksosbookstore

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

د سه شنبې په ورځ به دانډونیزیا په بانکا پوهنتون کې د مرکزي آسیا د مقارنوي سیاستونو په اړه بحث کوو. افغانستان په طبعي‌ ډول د مرکزي آسیا نه بېلېدونکې برخه ده او سیاستونه یې د دې سیمې له سیاستونو څخه متأثر دی.
(۱/۲)

[Zakir Jalaly - ذاکر جلالي @zakirjalaly]

It was a pleasure to participate in the @AntalyaDF and to accompany the Afghan Minister of Industry and Commerce, alongside my colleague @AQanit .
The forum served as a valuable platform for meaningful engagement and exchange with leaders, policy makers and intellectuals. Afghanistan remains committed to constructive, pragmatic and result oriented dialogue and continued interaction with the international community.

I would like to extend my congratulations on the successful convening of the forum and express my sincere appreciation to Ambassador @cerginay for the kind invitation, warm hospitality, and constructive exchanges.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

«مالومېږي داسې چې په راتلونکو کلونو کې به د نړۍ ستراتیژیکې سمندري لارې لکه باب المندب، هرمز، نیل او مالاکا د ټکر مرکزونه وي...»

له نن څخه ۳ کاله مخکې دلته د بحري لارو په اړه بحث شوی وو. لوستل یې بې ګټې نه دي.
👇👇👇

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

نوی سړه جګړه؛ د سوداګریزو لارو احتمالي بدلون
عبدالحی قانت

په نړیوال سستم کې هیوادونو لپاره د تجارت لارې ستراتیژیک اهمیت لري.‌ دا لارې نه دا چې دوی پرې یواځې خپلو توکو ته مارکېټ پیدا کوي او یا خپلې داخلي اړتیاوې پوره کوي، د سیاسي او اقتصادي نفوز لپاره هم کارېږي. همدا وجه ده چې له ډېر پخوا د نړۍ د لویو امپراتوریو جګړې د تجارت په لارو او د دوی تر منځ پر پرتو ستراتیژیکو سیمو واقع شوي.
که دتاریخ پاڼو ته ځیر شو د پخوانۍ رومي او پارسي امپراتوریو لویې جګړې چې په سور سمندرګي، یمن، جبشې او د مرکزي آسیا په ترکي قبایلو نښتي، عمده لامل یې د دې سیمو ستراتیژیک اهمیت ؤ. د تزارې روسیې او انګریز تر منځ د کړکېچ سیمې هم له همدې امله متأثرې شوي، لومړۍ او دویمه نړیواله جګړه هم د همدې ستراتیژیکو لاملونو پایله وه. په لومړی ��ړه جکړه کې د شوروي او امریکا تر منځ په کوریا، ویتنام او افغانستان کې د ټکرونو بنیاد همدا رنګه ستراتیژیکو موخو ته ستنېږي. دا چې اوس نوې سړه جګړه ترتیبېږي هم هغه سیمې به یې ټارګټ وي چې د نوو لوبغاړو اقتصادي، سیاسي او نظامي نفوز لپاره ستراتیژیکې سیمې یا محورونه بلل کېږي. دا سیمې د لویو ځواکونو تر منځ د کرکېچ له امله آرامې او هوسا نشي پاتې کېدلای.
د لویو قدرتونو تر منځ دا کړکېچونه همېش د وړو هیوادونو په سیاست، تجارت او نورو برخو تأثیر لري. د تاریخ په پاڼو کې چې کله هم د ابر قدرتونو جګړه شوې، ځینو وړو هیوادونو له دې جګړې ګټه کړې او ځینې یې سخت زیانمن شوي. په ټوله کې کامیاب واړه هیوادونه هغه دي چې د لویو قدرتونو تر منځ د جګړې سم تحلیل وکړای شي، د دوی د لانجو او معضلو سیمې وپېژني، د نوو فرصتونو او ځان ساتنې نوې ستراتیژیانې ترتیب کړي تر څو وکولای شي چې د دوی تر منځ له لانجو بې پرې پاتې شي. دا خبره ښايي په تیورۍ کې ډېره آسانه وي خو په عملي توګه ډېر سخت کار دی. دې لپاره باید د یو هیواد تصمیم نیوونکي جهتونه د وخت نړیوال نظم، د لویو قدرتونو ستراتیژۍ، د هغوی د ګړنو د سم تحلیل او تحقیق وړتیا ولري. دا کار تدبر، پراخې مطالعې، احتیاط او ستراتیژیک فکر ته اړتیا لري.
زه فکر کوم اوسنیو نړیوالو معادلو کې د تېرو دېرشو کالو راهیسې جوړ شوي نظم کې لوی بدلون راتلونکی دی. دا بدلون باید سم ولوستل شي، مسیر یې تعقیب شي، خپل ځان پکې ترسیم شي او بیا د هدف لاسته راوړلو په باب کره ستراتیژی او عملي پلان جوړ شي.
دا مهال نوې سړه جګړه پیل شوی چې لوبغاړي یې د تېرې سړې جګړې په شان د دوو مالومو بلاکونو پر ځای په څو اړخونو تقسیم دي. دا تقسیم هم په داسې شکل دی چې په سیاسي، نظامي او اقتصادي لحاظ په یو - صفري (تور – سپین) محاسبه نه دی ترسیم شوی. یو هیواد ښايي په سیاسي او نظامی لحاظ له یو بلاک سره ژمن وي خو په اقتصادي لحاظ یې ګټې له مخالف بلاک سره تړلې دي. آسترالیا، جاپان، هند او د سوېل شرقي آسیا اکثر هیوادونه یې ښه مثالونه دي. د دې مغلق تقسیم له امله ښايي دا ځل د لویو قدرتونو تر منځ سړه جګړه ډېره پیچیده او سخته وي خو وړو هیوادونو لپاره به د خپلې پیچیدګۍ تر څنګ ډېر فرصت��نه هم ولري.
په منځني ختیځ، سوېلې آسیا، اوکراین له جګړې او په تایوان او سوېل چیني سمندرګي‌ کې له ناندریو سره د روانې سړې جګړې عملي نښې راڅرګندې شوې دي چې په اړه یې دوه خبرې مهمې دي؛

» د دې جګړې لومړي میدانونه او ستراتیژیک عمق شرقي اروپا او چیني سمندرګی دی. غرب کوشش کوي چې د شرقي اروپا له لارې د روسیې د نفوذ مخه ونیسي. روسان په دې پوهېږي چې له پولېنډ او بالټیک هیوادونو ��روسته به ناټو ته د اوکراین اضافه دوی ته د ملي امنیت لوی مشکل پیدا کوي. د امریکا او روسیې پخواني سړه جګړه ایز تفکر دوی په اوکراین کې سره ټکر ته اړ کړل چې ښايي ژر پای ونه مومي. په سوېل چیني سمندرګي کې د غرب او چین ټکر دی. په نظامي لحاظ هند، استرالیا، جاپان او کوریا په ډاګه د غرب بسپنه کوي. د امریکا او یادو هیوادونو تر منځ د آوکس او کواډ ائتلافونه د یاد ټکر ښکاره نښانې دي چې ښايي آینده کې یې نورې پردې هم څرګندې شي. بل اړخ ته په اقتصادي لحاظ چین سره په تعامل کې د غرب د بلاک اکثر غړي هیوادونه مجبوریتونه لري. روسیې او چین سره د امریکا په ټکر کې یوه مسئله واضحه ده چې په شرقي اروپا کې د روسانو او امریکایانو د جګړې غځېدل ښايي ډېر ممکن نه وي ځکه اوکراین سره په پوله پولېنډ او روسیې سره په بله پوله بالټیک هیوادونه دي چې د ناټو غړي دي خو چین سره په ټکر کې د جګړې غځونې ته لاره خلاصه ده.
» د چین او امریکا ممکنه ټکر ښايي په سوېل یا شرقي چینايي سمندرګي کې رامنځ ته شي. سوېل چینايي سمندرګي کې د کرکېچ له امله ښايي له هنده تر سولومن جزیرې پورې چې ویتنام، فلیپین، سنګاپور، انډونیزیا، مالیزیا، استرالیا، نیوزلینډ، کمبوډ��ا، لاؤس، تایلېنډ او برنای یې هم برخه دي د سمندر تجارتي لار له مشکل سره مخ شي، په شرقي چینايي سمندرګي کې به د جاپان، جنوبي او شمالي کوریا سمندري مسیرونه له همدې مشکل سره مخ کېږي. دا چې هند د امریکا نظامي ملګری دی د کړکېچ په وخت کې هندي پاسفیک هم له آرام نه پاته کېږي او ښايي له هغې ځایه یاد ټکر عربي سیند ته وغځېږي. په افریقا کې د چین، روسیې او امریکا رقابت او نوي بدلونونه هم دا په نښه کوي چې له هندي پاسفیک به دا ټکر د افریقا لویې سیمې ته انتقالېږي. چین په نیروبي، جیپوتي او مصر باندې ډېر اقتصادي او نظامي ترکیز هم له همدې امله کوي چې دا درې هیوادونه د سمندر په غاړه ستراتیژ��کې منطقې دي. بریکس ته د مصر او ایتوپیا اضافه کول هم ښايي له دې امله وي چینایان خپل افریقايي ائتلاف قوي کړي.
دا پورته دوه نکتې په نوې سړه جګړه کې د ستراتیژیکو سیمو یوه معمولي نقشه باسي. مالومېږي داسې چې په راتلونکو کلونو کې به د نړۍ ستراتیژیکې سمندري لارې لکه باب المندب، هرمز، نیل او مالاکا د ټکر مرکزونه وي. په تاریخي لحاظ دا خبره ثابته ده چې کله هم په سمندري لارو کې د مشکلاتو امکان زیات شوی، ځمکنیو لارو ورسره اهمیت پیدا کړی.‌ دا مهال د نړۍ دریمه برخه سوداګري یواځې د سوېل چینايي سمندرګي له لارې کېږي. دا لار یو له هغو ده چې اروپا، سوېل شرقي آسیا، سوېله آسیا، چین او جاپان یې سره نښلولي. دا اوس هم چې له چین څخه کوم توکي د کشتیو له لارې افغانستان ته راځي د سوېل چینايي سمندګي د مالاکا د تنګي له لارې عربي بحر ته راځي او بیا له ځمکې افغانستان ته راننوځي. چین له دې امله د خپل یو لار یو کمربند دوه برخې اعلان کړي چې یوه یې د وچې او بله سمندري لار ده. د وچې لار ۷ لویې پروژې لري چې د نړۍ لویه برخه د زیربناؤ له لارې له یو بل سره نښلوي. چین دا کولای شول چې یواځې د سمندر په لارو بسنه وکړي ځکه چې هم لنډې دي، هم یې زیربنا ته اړتیا نشته او هم د وچې له لارې امنیت څخه په امان دي. دا چې چین له وچې په ۷ بېلا بېلو پروژو لویه سرمایه ګزاري کوي، و��ه یې همدا ده چې سمندري لارې ښايي له لوی مشکل سره مخ شي، چین باید هغې ورځې لپاره تیاری ولري.
زما په فکر راتلونکي نړیوال نظم کې به د وچې له لارې سوداګري اهمیت پیدا کوي ځکه سمندري لارې له بحران سره مخ کېدونکي دي. افغانستان په دې باب دوه لوی فرصتونه لري؛

» په راتلونکي نړیوالې ترینګلتیا کې افغانستان د نړیوال سیاست د لوبغاړو له ستراتیژیک محور څخه لرې دی. دا فرصت ښايي افغانستان ته د تاریخ په پاڼو کې لږ په لاس ورغلی وي.
» افغانستان د وچې له لارې درې لویې سیمې له یړ بل سره نښلوي؛ منځنی ختیځ، مرکزي آسیا او سوېله آسیا. مونږ کولای شو افغانستان په وچه کې د ��ند هیواد له روایت څخه د وچې له لارې د نښتي هیواد په روایت بدل کړو.
دا دوه فرصتونه په دې لاس ته راځي چې د افغانستان په بهرني سیاست کې د سیمې هیوادونه لومړیتوب ولري او دوی سره چې څومره ممکنه وي اقتصادي اړیکو او تجارتي همکاریو ته لار پرانستل شي.‌
د بحث نچوړ دا دی چې په راتلونکي نړیوال نظم کې ځمکنۍ لارې په نړیوال سیاست کې لوی اهمیت پیدا کوي. د نوي نظم نقشه همدا په ډاګه کوي چې په سوېل او شرقي چین سمندرګي کې د وضعې له ترینګلتیا سره به ځمکنیو لارو ته اړتیا لا زیاتېږي چې افغانستان باید له اوس نه ورته تیاری ونیسي.‌
نوي‌ نړیوال نظم کې د افغانستان راپورته کولو لپاره تیاری به افغانستان د بهرني سیاست له مسیر څخه مالومېږي. مهمه دا ده چې نړیوال نظم ترسیم کړو او خپل فرصتونه، لومړیتوبونه او د ځواک وسائل په داسې شکل په لاره واچوو چې افغانستان د سیمې په منځ کې د یو بارز لوبغاړي په حیث راپورته شي.

پای

[Center For Strategic Studies Afghanistan @cssAfghanistan]

CSS held a scholarly session assessing the repercussions of the Iran,Israel and US conflict on Afghanistan’s transit and trade architecture, regional economic integration and long-term geoeconomic outlook, with the participation of experts from relevant government ministries and leading Universities.

[The International Institute for Central Asia @IICAinTashkent]

IICA (@IICAinTashkent) and Afghanistan’s Center for Strategic Studies Launch Research Cooperation

🔗Read more: https://t.co/l8uapyVrOk

[Center For Strategic Studies Afghanistan @cssAfghanistan]

CSS participated in a joint roundtable with the International Institute for Central Asia in Tashkent on “Central Asia–Afghanistan Consultative Dialogue: What Next for Bilateral and Multilateral Cooperation?”……

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

Mustafa,
Your analysis of Afghanistan through a liberal democratic lens reflects the same fundamental miscalculation that the so-called cradle of modern democracy, the United States, made over the past two decades. Imposing external political frameworks onto a society with its own deeply rooted historical, religious, and social structures has repeatedly proven counterproductive.
Afghanistan cannot be understood, let alone evaluated, through abstract ideological templates detached from its historical and societal realities. Your argument appears to overlook the complexity of Afghanistan’s political evolution, its tribal dynamics, and the central role of religion in its social fabric.
Before offering prescriptive judgments, it would be prudent to engage more seriously with Afghanistan’s history, its political traditions, and the lived realities of its people. Commentary that disregards these foundations risks repeating the very analytical errors that have already cost the country dearly.

[TOLOnews @TOLOnews]

ویډیو: د بهرنیو چارو وزارت درېیم سیاسي رییس د اوزبېکستان لومړي وزیر له مرستیال سره کتلي او د کابل او تاشکند د اړیکو په تړاو یې ورسره خبرې کړې دي.
#طلوع‌نیوز

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

@mirdef82 خالص التهاني لسعادتكم بمناسبة نيلكم درجة الدكتوراه، وهو إنجاز علمي مشرّف يعكس تميزكم وإسهاماتكم القيّمة. مع أطيب التمنيات لكم بدوام التوفيق والسداد في خدمة وطنكم وتعزيز رسالتكم النبيلة..

[Javlon Vakhabov @JavlonVakhabov]

This week, Dr. Abdul Hai Qanit (@AQanit), Director of the Center for Strategic Studies under the Ministry of Foreign Affairs of Afghanistan, and I along with our teams sat down to discuss how our two research organizations can work together to advance our shared agendas for Uzbekistan-Afghanistan partnership filling it with substance in all aspects.

We also discussed some of the ways of raising awareness among the public about current dynamics in our countries and the whole region through fostering understanding, changing attitudes, and driving action.

I look forward to translating our long-term strategic goals into actionable initiatives that our think tanks will undertake in the years ahead.

[Abdullah ALTAY @altay_abdulla]

İHH ve @insamerresearch iş birliğiyle düzenlediğimiz İNSAMER Çalıştayları Serisi’nin dokuzuncu programına ev sahipliği yaptık. “Pakistan ile İlişkiler Bağlamında Afganistan’ın Dış Politikası” başlıklı çalıştayda, insani diplomasinin, diyalog ve sivil toplumun barışçıl çözümlerdeki önemi vurgulandı.

Tüm çalışmalarımızın merkezinde barış, diyalog ve ortak geleceğe dair sorumluluğumuz yer almaktadır. Bu anlamlı sürece katkı sunan herkese teşekkür ederiz.

[Dr. Abdul Hai Qanit @AQanit]

د ۱۷مې پیړۍ په اوږدو کې چې کله په ا��وپا کې د ملت - دولت سستم رامنځ ته شو، اسلامي نړۍ لا د تېر په څېر د امپراطوري په ساختار کې ژوند کاوه. هلته د عثماني سلطنت د ولکې لاندې له اناتولیا تر حجاز، قفقاز، بلقان او شام ټول ملتونه د یو چتر لاندې راټول وو. کله چې د عثمانيانو دغه لوی چتر په ۱۹۲۳م کې ونړېد، اسلامي نړۍ د سیاسي ساختار له اروپايي سستم سره مخ شوه. مسلمانان د ملت - دولت له سیاسي سستم سره نه مخ شوي وو او نه ورسره په تعامل بلد وو. اروپايي استعمار ډېر ژر د عثماني سلطنت له پرځېدلو وروسته د سایکس - بیکو له لارې شام او شمالي افریقا وویشله. دو�� وتوانېدل چې د اسلامي‌ نړۍ لویه کورنۍ د کرښو په ویستلو تقسیم کړي.

له هماغه ورځې د اسلامي نړۍ په اسلامپاله مفکرینو کې د دې نوې پدېدې سره د تعامل فکر پیدا شوی. په دې برخه کې د سیاسي مفکرین او د اسلامي نړۍ لوی تیوریسنان په دوه برخو وېشل شوي دي: یوه برخه هغه دي چې فکر کوي‌ د وسیټپالیا ( ملت - دولت) سستم وېش یو واقعیت دی او مسلمانان مجبور دي چې له دې سره تعامل وکړي. دا ډله علماء دا فکر کو‌ي چې که چېرته اسلامي‌ حرکتونه په بېلا بېلو هیوادونو کې له شته وسائلو په استفادې د قدرت واګې په لاس کې ونیسي‌، دوی به وکولای شي‌ په یوې نوې بڼه د اسلامي‌نړۍ د قدرت او حاکمیت دور را ژوندی کړي. بله ډله بیا هغه مفکرین دي چې د ملت - دولت سستم په بنیادي ډول له داسې ارزښتونو سره تړلی ګڼي چې اسلامي کول یې ناممکن برېښي. دوی فکر کوي د ملت - دولت سستم په خټه سیکولار، نشنلېسټ او مادي ګرا دی چې د اسلام له اخلاقي ارزښتونو، معنویاتو او د امت له داعیې سره ټکر لري.

استاد وائل حلاق د دغه دویمې ډلې مفکرینو په ټولي کې مخکښ عالم دی. The Impossible State یا نا ممکن دولت د ښاغلي هغه شاهکار دی چې ښايي د یادې موضوع په برخه کې یې جوړه نه وي. استاد حلاق په دې کتاب کې د معاصر دولت بنیاد ته ښکته شوی او کوشش یې کړی چې د معاصر دولت په اسلامیزه کولو کې د شته خنډونو قوي استدلال وړاندې کړي.

زه خپله د استاد حلاق د دې کتاب په آیډیالېزم او ځینو نورو داسې مسائلو چې ښايي استاد یې عملي بڼې ته ډېر پام نه وي کړی، کلک انتقاد لرم خو د دې بحثونو د شاربلو کلک طرفدار یم. اسلامي نړۍ د بحث د نه شتون له امله د فکر له تشې سره مخ ده او باید په یاد مو وي‌ چې د فکري بحثونو نه شتون د مړ تمدن لویه علامه ده.

له ټولو هغو ملګرو چې د مطالعې ذوق لري، غواړم چې دا کتاب حتما ولولي.

د کتاب او قهوې انډیوالي مه پرېږدئ!!!