Maaşı yattı.
Kirasını ödedi.
Faturalarını kapattı.
Kredi kartının asgarisini yatırdı.
Hesabında kalan paraya baktı.
Normalde biriktirmesi gerekiyordu.
Ev almak için…
Araba almak için…
Belki geleceğini güvenceye almak için…
Sonra düşündü:
“Zaten bu parayı biriktirsem ne olacak?”
Ev fiyatları sürekli uzaklaşıyor.
Araba almak giderek zorlaşıyor.
Hayat pahalılaşıyor.
Geleceğin ne getireceği de belli değil.
Telefonunu açtı.
Uzun zamandır istediği ayakkabıyı aldı.
Akşam güzel bir restorana gitti.
Sonra birkaç günlük tatil rezervasyonu yaptı.
Çünkü zihnindeki denklem değişmişti:
“Geleceğimi satın alamıyorsam, bari bugünümü satın alayım.”
İşte bunun bir adı var:
Doom spending.
Türkçeye kabaca “umutsuzluk harcaması” veya “gelecek kaygısıyla harcama” diye çevrilebilir.
Mantığı oldukça ilginç:
Normal şartlarda ekonomik belirsizlik arttığında insanların harcamalarını azaltıp tasarrufa yönelmesi beklenir.
Doom spending’de ise bazı insanlar bunun tam tersini yapıyor.
Gelecekte ev, araba veya finansal güvence gibi büyük hedeflere ulaşmanın giderek zorlaştığını düşündükçe küçük ve ulaşılabilir mutluluklara para harcıyorlar.
“20 yıl sonra ne olacağını bilmiyorum.”
yerine:
“Bugün param var ve bunu bugün yaşayabilirim.”
duygusu ağır basıyor.
Yeni telefonlar, kıyafetler, restoranlar, konserler, tatiller…
Bunların hepsi sadece tüketim olmayabiliyor.
Bazen insanın kontrol edemediğini düşündüğü geleceğe verdiği psikolojik bir cevap hâline geliyor.
Ama işin paradoksu tam da burada:
Gelecek konusunda kaygılandığı için daha fazla harcıyor; daha fazla harcadıkça gelecekteki maddi güvenliği daha da azalıyor.
Ve döngü yeniden başlıyor.
Belki de bu yüzden doom spending sadece bir alışveriş trendi değil.
Bir neslin şu cümlesinin ekonomik karşılığı:
“Yarını kuramıyorsam, bari bugünü yaşayayım.”
New York Times, 21. yüzyılın en iyi dizilerini sıraladı:
— 1. Breaking Bad
— 2. The Wire
— 3. Mad Men
— 4. Succession
— 5. Fleabag
— 6. Game of Thrones
— 7. Veep
— 8. 30 Rock
— 9. Curb Your Enthusiasm
— 10. Atlanta
— 11. The Office (U.S.)
— 12. Arrested Development
— 13. Girls
— 14. Friday Night Lights
— 15. Six Feet Under
— 16. The Office (U.K.)
— 17. The Americans
— 18. I May Destroy You
— 19. Chernobyl
— 20. The Crown
— 21. The White Lotus
— 22. Lost
— 23. The Comeback
— 24. Deadwood
— 25. The Leftovers
— 26. Black Mirror
— 27. Better Call Saul
— 28. Band of Brothers
— 29. Key & Peele
— 30. Severance
— 31. Survivor
— 32. Andor
— 33. Enlightened
— 34. Schitt’s Creek
— 35. True Detective (Season 1)
— 36. The Pitt
— 37. Battlestar Galactica
— 38. Homeland
— 39. Watchmen
— 40. Adolescence
— 41. Louie
— 42. Hacks
— 43. Peaky Blinders
— 44. BoJack Horseman
— 45. Happy Valley
— 46. Broad City
— 47. Twin Peaks: The Return
— 48. House of Cards
— 49. Normal People
— 50. Parks and Recreation
— 51. The Good Place
— 52. Downton Abbey
— 53. Stranger Things
— 54. The Bureau
— 55. Insecure
— 56. Nathan for You
— 57. I Think You Should Leave
— 58. Chappelle’s Show
— 59. PEN15
— 60. Peep Show
— 61. RuPaul’s Drag Race
— 62. Slow Horses
— 63. The Thick of It
— 64. Anthony Bourdain: Parts Unknown
— 65. Mare of Easttown
— 66. The Rehearsal
— 67. The Handmaid’s Tale
— 68. Ozark
— 69. Anthony Bourdain: No Reservations
— 70. The Shield
— 71. Beef (Season 1)
— 72. Squid Game
— 73. Barry
— 74. The Bear
— 75. Ted Lasso
— 76. Somebody Somewhere
— 77. Modern Family
— 78. It’s Always Sunny in Philadelphia
— 79. The Good Wife
— 80. How To With John Wilson
— 81. The Queen’s Gambit
— 82. Better Things
— 83. Justified
— 84. Planet Earth
— 85. The Great British Baking Show
— 86. Shogun
— 87. Reservation Dogs
— 88. Dexter
— 89. Baby Reindeer
— 90. Eastbound & Down
— 91. Catastrophe
— 92. The Night Of
— 93. Station Eleven
— 94. The Diplomat
— 95. House
— 96. Halt and Catch Fire
— 97. Community
— 98. The OA
— 99. Gilmore Girls
— 100. Scandal
Babaannem ılık bir ikindi üzeri vefat etti. Babam, emin olmak için ağzının önüne ayna tuttu ve sonra hafif bir ses tonuyla, “Vefat etti annem” dedi. “Allah rahmet eylesin.” Çocuk aklımla babamın yaşadığı sükunete bir anlam veremedim. Sonra annemden öğrendim. O gece yorganın altında hıçkıra hıçkıra ağlamış babam.
Tevekkülü, isyan etmemeyi o gün öğrendim.
***
Anneannemin iyice ağırlaştığı geceydi. Zor nefes aldığı için oksijen tüpüne bağlıydı. Eve doktor geldi. Bakışlarıyla bize yapacak pek bir şey olmadığını ima etti. Doktor tam evden çıkacakken anneannem ağzına bağlı olan maskeyi çıkarıp zorlukla, “Nezih Beye börek, çay getirin,” dedi. Bir saat sonra da vefat etti.
Misafirperverliğin ne olduğunu o gece öğrendim.
***
Hollanda’da tarihi bir şatoyu ziyaret edecektim. Şatonun önüne geldiğimde henüz açılmadığını gördüm. Bilet gişesinin önünde benim gibi erken gelmiş, 30 yaşlarında bir Japon vardı. Tanışıp, ayaküstü biraz sohbet ettik. Kapıların açılmasına daha 20 dakika vardı. Yeni tanıştığım arkadaşa, “Ben biraz dolaşıp fotoğraf çekeceğim. 20 dakika sonra burada buluşup birlikte gireriz,” dedim. Dolaşırken sağanak yağmur başladı. Ben de bir kafeye sığınıp yağmurun dinmesini bekledim. Yaklaşık bir buçuk saat sonra şatonun kapısına geldiğimde Japon’u beni beklerken buldum. Sığınacak bir yer olmadığı için paçalarından su akıyordu. “Niye girmedin?” diye sordum. “Sözleştik ya,” dedi.
Sözünde durmayı, ismini bile hatırlamadığım ıslak bir Japon’dan öğrendim.
***
Rahmetli dedemin vefatından birkaç gün önce bir bayram sabahıydı. Amansız bir hastalığın pençesinde zor nefes alıp veriyordu. Kesilen kurbandan tatsın diye ağzına nohut kadar bir et parçası koyduk. Bir gayretle yutmaya çalıştı ama vücut kabul etmedi. Ağzından eti geri almak için eğilen kızının yanaklarına inmiş iki damla yaşı fark edince zoraki gülümsedi. “80 yıl doya doya et yedik kızım,” dedi usulca, “bir kere yiyemedik diye üzülmek olur mu?”
Bir nefese yüzlerce kişisel semineri sığdırılabileceğini de o bayram sabahı öğrendim.
***
Theodore Zeldin, İnsanlığın Mahrem Tarihi isimli kitabında diyor ki; “Zihniyetler buyrukla değiştirilemez. Çünkü yok edilmesi neredeyse imkânsız olan bir şeye, hatıralara dayanırlar.” Öyleyse çocuklarına kitap okuma alışkanlığı kazandırmak için çırpınan anne babalar şunu asla unutmamalı; Yaşanan veya yaşatılan bir yanlış, kitaplar yoluyla öğrenilen bin doğruya bedel olabilir.
Doğru bir hayat yaşamayan kişi ne kadar çok şey bilirse bilsin, taşımaktan öteye gidemez. Yanlış bir hayat doğru yaşanamaz yani. Önemli olan hakikate götüren bilgiyi bulabilmek veya bilgiyi kullanarak hakikate ulaşabilmektir.
Hababam Sınıfı filminde yer alan sahne:
“Bir çocuk, eline çanta verilip okula yollamakla, cebine uç beş kuruş koyup okul köşesine atılmakla eğitilmez.”
Hiçbir yatırımım olmadığı için akşam 8”de mis gibi uyudum abicim bulduğunuz parayı yarınlar yokmuşcasına yiyin hık diye gitseniz ne boka yaradı borsadaki altındaki bankadaki para yapıştırın gitsin bi daha mı gelecez dünyaya
Bir Kere Girince Saatlerce Çıkamayacağınız 50 Site
1.) 'https://t.co/FDTmt38jKw' — Dünyayı canlı uydu görüntüsüyle izleme
2.) 'https://t.co/Tytazsp6y2' — Şu an gökyüzündeki her uçağı görme
3.) 'https://t.co/b8trMj1vUi' — Denizdeki tüm gemileri anlık takip
4.) 'https://t.co/EYzDYh0BqF' — Rüzgar ve fırtınaların canlı haritası
5.) 'https://t.co/tJHTnBvUBe' — Dünyaya düşen yıldırımları anlık izleme
6.) 'https://t.co/ePbstmUfab' — Son depremlerin canlı listesi
7.) 'https://t.co/G7cSydNKiO' — İnterneti taşıyan okyanus kabloları
8.) 'https://t.co/3KOx1uP05V' — Ormanların yok oluşunu uydudan izleme
9.) 'https://t.co/BjXxDVBtur' — Dünyanın istatistikleri saniye saniye
10.) 'https://t.co/cO1EjkMwuG' — Şu an atılan tweet ve arama sayısı
11.) 'https://t.co/ciADXU3PhE' — Ülkelerin gerçek boyutlarını karşılaştırma
12.) 'https://t.co/LO6JWd0BlG' — Yüzyıllar öncesinin haritaları
13.) 'https://t.co/EEUvFXzGao' — 150 bin tarihi harita arşivi
14.) 'https://t.co/yK72tIFetv' — Gönüllülerin çizdiği dünya haritası
15.) 'https://t.co/QfXLWflDxA' — Rastgele birinin penceresinden dünyaya bakma
16.) 'https://t.co/ESMrPd5w78' — Şehirlerde sanal yürüyüş
17.) 'https://t.co/pRBm3f1ANH' — Dünyanın rastgele bir noktasına ışınlanma
18.) 'https://t.co/8JaKk4HmQi' — Dünyanın en tuhaf yerlerinin kataloğu
19.) 'https://t.co/qwJXW2a6zm' — Etkileşimli bilgi deneyimleri
20.) 'https://t.co/Sp9uLE2QOu' — Atomdan evrene ölçek yolculuğu
21.) 'https://t.co/2FitQ7k3ZI' — Güneş sistemini 3B gezme
22.) 'https://t.co/KH9VyPhaoW' — Tarayıcıda gerçek gökyüzü haritası
23.) 'https://t.co/JBLDnae59F' — NASA'nın günün astronomi fotoğrafı
24.) 'https://t.co/HuFaH5Zc2g' — NASA'nın tüm görsel arşivi ücretsiz
25.) 'https://t.co/T3QWBtfYKB' — Veriyle anlatılan görsel makaleler
26.) 'https://t.co/isIkHYtRCm' — Dünyanın gerçek verilerle hali
27.) 'https://t.co/NJ7TdwwdbA' — Dünya hakkındaki yanlış bildiklerimiz
28.) 'https://t.co/vmkn87BBGW' — Karmaşık veriyi görselleştirme
29.) 'https://t.co/eHqySW1EGw' — Dünya Bankası'nın açık verileri
30.) 'https://t.co/av0bjbISF2' — Türkiye'nin resmi istatistik veritabanı
31.) 'https://t.co/l3Mb5x5KkS' — Milyonlarca kitap, film ve yazılım arşivi
32.) 'https://t.co/B6NDL6Bxri' — Telifi düşmüş 70 bin ücretsiz kitap
33.) 'https://t.co/no8SFuA27T' — Dünyanın her kitabının kaydı
34.) 'https://t.co/I1TMHDw3qI' — ABD Kongre Kütüphanesi dijital arşivi
35.) 'https://t.co/yxkHTsqFnH' — Avrupa'nın kültürel miras arşivi
36.) 'https://t.co/wMcjgRaBht' — Amerika'nın dijital kütüphane koleksiyonu
37.) 'https://t.co/8MpQHB3zrG' — Müzeleri evden gezme
38.) 'https://t.co/i3Vt53wDvA' — Sanat eserlerini yüksek çözünürlükte indirme
39.) 'https://t.co/5ei05nWSvS' — 250 bin sanat eserinin arşivi
40.) 'https://t.co/2SpGcVKFiD' — Tarihin unutulmuş görsel hazineleri
41.) 'https://t.co/sSdBoLWEvB' — Ücretsiz kültür ve eğitim arşivi
42.) 'https://t.co/UyUZxtlbfh' — Met Müzesi'nin açık koleksiyonu
43.) 'https://t.co/23cxfWRaNy' — Müzik türlerinin soy ağacı
44.) 'https://t.co/gMDy3tUEMT' — Ülke ve on yıl seçip o dönemi dinleme
45.) 'https://t.co/WrXSWim8jr' — Wikipedia düzenlemelerini sese çevirme
46.) 'https://t.co/IcRIPgCDAS' — Rastgele bilgi kuyusu
47.) 'https://t.co/WoE9MNJ5PU' — Zaman, gündoğumu ve gökyüzü olayları
48.) 'https://t.co/VrkUoUal3M' — Bilim haberlerinin güncel akışı
49.) 'https://t.co/4Nwok7W5wn' — Bilimsel makalelerin ücretsiz ön baskıları
50.) 'https://t.co/DqmPFeYnrl' — Veriyi canlı kodla görselleştirme
İnternet, algoritmanın önünüze koyduğu o beş siteden ibaret değil.