بنظرم یکی از بهترین انواع حکمرانی که قابلیت انعطاف پذیری بالایی دارد و برای هر جامعه میتواند شخصی سازی شود، لیبرال دموکراسی است. از این رو تصمیم گرفتم جهت شناخت بهتر آنها، به اختصار، چند تن از اندیشمندان پایه گذار این روش را معرفی کنم؛ ابتدا، جان لاک.
جان لاک – پدر لیبرالیسم کلاسیک و نظریهپرداز آزادیهای فردی
۱. زندگینامه و دوران زیست
جان لاک (1632–1704) در انگلستانی به دنیا آمد که میان آشوبهای سیاسی، کشمکشهای مذهبی و جنگهای داخلی گرفتار بود. دوران کودکی و جوانی او تحت سایهی جنگ داخلی انگلستان، اعدام چارلز اول، دیکتاتوری
پارلمانی در آن قویتر بود. بازگشت او به انگلستان با «انقلاب شکوهمند 1688» همزمان شد؛ انقلابی که سلطنت مطلقه را پایان داد. بیشترِ نظریههای لاک، روح فکری همین انقلاب را توضیح میدهند.
۲. مسألهها و درگیریهای ذهنی لاک
لاک فیلسوفی نبود که در اتاق مطالعه از جهان جدا شده باشد. مشکلات
عظیم ایستاده است:
فلسفه سیاسی مدرن را از استبداد به سمت آزادی برد.
برای نخستینبار قدرت سیاسی را از مردم دانست، نه از خدا.
حقوق طبیعی را جهانی و غیرقابللغو اعلام کرد.
رواداری مذهبی را به اصل سیاسی تبدیل کرد.
حکومت مسؤول و قابل عزل را تعریف کرد.
مالکیت را مقدس شمرد و پایهٔ
را فراهم کرد و به شکلگیری سرمایهداری کلاسیک کمک کرد.
ه) فلسفه آموزش مدرن
«تجربهگرایی» لاک پایهٔ روانشناسی و آموزش مدرن را ساخت.
هر کودکی قابل پرورش است، نه اسیر سرنوشت از پیشنوشته.
۶. جمعبندی نهایی – چرا لاک یکی از ستونهای اصلی لیبرالدموکراسی است؟
لاک در محور چند تحول
اساساً «اجرای عملی نظریه لاک» بود.
ج) حقوق بشر مدرن
اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) سرشار از اصول لاکی است:
حق مالکیت
آزادی فکر و مذهب
حق مشارکت سیاسی
برابری حقوقی
د) اقتصاد سرمایهداری و مالکیت خصوصی
لاک زمینهٔ نظری برای دفاع از:
اقتصاد بازار
مالکیت خصوصی
حداقلی بودن نقش دولت
رضایت مردم میگیرد»
«مردم حق دارند حکومت ستمگر را ساقط کنند»
توماس جفرسون، جیمز مدیسون و دیگر پدران بنیانگذار آمریکا عمیقاً لاکی بودند.
ب) شکلگیری دموکراسی لیبرال در انگلستان و اروپا
نظام پارلمانی، محدودسازی سلطنت و تفکیک قوا، همه تحت تأثیر لاک سرعت گرفت.
انقلاب شکوهمند 1688
رواداری مذهبی و حقوق اقلیتها.
افکار تربیتی
شروع نگاه مدرن به آموزش.
۵. میزان و نوع تأثیرگذاری لاک بر جهان
الف) انقلاب آمریکا
بیشترین تأثیر لاک در آمریکا دیده میشود.
در «اعلامیه استقلال» عباراتی مستقیم برگرفته از لاک است:
«حق حیات، آزادی و جستجوی خوشبختی»
«حکومت مشروعیتش را از
نمیتواند خودسرانه آن را مصادره کند.
این نظریه پایهی:
اقتصاد بازار آزاد
حق مالکیت خصوصی
نظریهٔ سرمایهداری لیبرال
شد.
۴. آثار مهم لاک
دو رساله دربارهٔ حکومت
پایهٔ نظری لیبرالدموکراسی.
جستاری دربارهٔ فهم بشری
یکی از آثار بنیادین معرفتشناسی مدرن.
نامهای دربارهٔ رواداری
اساس
رواداری» گفت:
دولت حق ندارد عقیده تحمیل کند.
ایمان امری درونی است، نه سیاسی.
جدایی دین از حکومت به نفع هر دو است.
این ایدهها امروز هستهٔ سکولاریسم لیبرالاند.
ه) مالکیت – امتداد آزادی فردی
لاک گفت مالکیت نتیجهٔ «کار» است.
وقتی فرد چیزی را با کار خود به دست میآورد، دولت
قرارداد اجتماعی میبندند.
حکومت، وکیل مردم است؛ نه بالعکس.
مردم حق دارند بر ��کومت نظارت کنند و در صورت تجاوز حکومت به حقوق، آن را ساقط کنند.
این نظریه بعداً پایهٔ منطقی انقلاب آمریکا شد.
د) دفاع از رواداری مذهبی
لاک که شاهد خونریزیهای مذهبی بود، در کتاب «نامهای دربارهٔ
«خدادادی و غیرقابلسلب» است:
حق حیات
حق آزادی
حق مالکیت
این حقوق، «اصل» هستند و حکومت باید «خادم» آن باشد، نه صاحب آن.
ج) قرارداد اجتماعی – حاکمیت از مردم سرچشمه میگیرد
برخلاف نظریههای قدیمی که میگفتند پادشاه سایه خداست، لاک گفت:
انسانها برای حفاظت از حقوق طبیعیشان با یکدیگر
دانش حاصل تجربه است، نه ذاتهای از پیشنوشتهشده.
این نظریه نتیجهی مستقیم مبارزهی او با جزمگرایی مذهبی و سیاسی بود:
اگر انسانها خود میآموزند، پس کسی حق ندارد «حقیقت را تحمیل کند».
ب) حقوق طبیعی – آزادی، برابری و مالکیت
لاک گفت انسانها پیش از تشکیل حکومت، حقوقی دارند که
لیبرالیسم سیاسی اوست.
این پرسشها نهتنها مسائل نظری بودند، بلکه پاسخهای آنها برای لاک حکم راهحلهایی عملی برای نجات جامعهاش را داشتند.
۳. ایدهها و نظریههای اصلی لاک
الف) تجربهگرایی – “ذهن انسان لوح سفید است”
لاک مدعی شد انسان با «لوح سفید» به دنیا میآید (tabula rasa).
برسد.
چه کسی حق حکومت دارد؟ مردم یا پادشاه؟
تجربهی دیکتاتوریها و آشوبها این پرسش را برایش حیاتی کرد.
دانش انسان از کجا میآید؟
این پرسش پایهی معرفتی او بود و او را به «تجربهگرایی» رساند.
مرز آزادی فردی چیست؟ و آزادی چگونه به امنیت جمعی تبدیل میشود؟
این مشکل، هستهی
زمانهاش مستقیماً دخالت د��شتند:
مهمترین مسائل ذهنی او:
چگونه میتوان قدرت سیاسی را محدود کرد؟
سؤال مرکزی عصر او که مستقیماً به خلق نظریهٔ «تفکیک قدرت و قرارداد اجتماعی» انجامید.
آیا انسانها با آزادی و حقوق ذاتی به دنیا میآیند؟
او از این پرسش شروع کرد تا به مفهوم «حقوق طبیعی»