Ahmet MALKOCOGLU

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

@mehmet1850 Hiç ölünmeyecekmiş gibi yaşamak “bir gün öleceğini unutmak” değil, tam tersi ölümü yaşamın içinde eritmek..

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

Beyin Sözcükleri ve Cümleleri Nasıl Oluşturuyor? (1/2)

Yeni Bir Dil Haritası:

Nature dergisinde 17 Haziran 2026 tarihinde yayımlanan çalışma, insan beyninin konuşma sırasında cümleleri nasıl oluşturduğunu tek tek nöron düzeyinde inceleyen en ayrıntılı araştırmalardan birini sunuyor. Çalışma, dilin yalnızca geniş beyin ağlarının ortaya çıkardığı bir özellik olmadığını, aynı zamanda belirli dil görevlerine özelleşmiş nöronların da bulunduğunu gösteriyor.

Bağlantısallık Bilimi perspektifinden bakıldığında ise bu çalışma derin bir anlam taşımaktadır. Dil ne tek bir merkezde ne de tek tek nöronlarda bulunmaktadır. Anlam, özelleşmiş hücrelerin oluşturduğu çok katmanlı ağların etkileşiminden doğmaktadır. Bir nöron yalnızca bir parçayı temsil eder; fakat konuşma, bu parçaların dinamik olarak bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Bu nedenle çalışma, beynin yalnızca bilgi depolayan bir organ olmadığını, sürekli olarak ilişkiler kuran bir bağlantısallık sistemi olduğunu bir kez daha göstermektedir. Dil de tıpkı düşünce ve bilinç gibi, tekil nöronların değil, onların oluşturduğu ilişkisel örüntülerin ürünüdür.

Bu nedenle araştırmanın belki de en önemli mesajı şudur: Cümleleri nöronlar kurmaz; cümleler, nöronlar arasındaki bağlantısallığın oluşturduğu dinamik örüntülerden doğar. Tek hücre düzeyinde başlayan süreç, ağ düzeyinde anlam kazanır ve sonunda insan deneyiminin en karmaşık ürünlerinden biri olan dili ortaya çıkarır.

Araştırmacılar, epilepsi nedeniyle beyinlerine geçici elektrotlar yerleştirilen hastalarda, doğal ve serbest konuşmalar sırasında nöronal aktiviteyi kaydettiler. Bu yöntem sayesinde ilk kez insanlar konuşurken tek hücre düzeyinde elektriksel faaliyetler gerçek zamanlı olarak izlenebildi. Böylece bir kişi henüz kelimeyi söylemeden önce beyninde hangi hazırlık süreçlerinin gerçekleştiği gözlemlendi.

Çalışmanın en dikkat çekici bulgularından biri, bazı nöronların belirli dilsel işlevlere özelleşmiş olmasıdır. Örneğin bazı hücreler isimlerin söylenmesinden hemen önce aktifleşirken, bazıları bir ifadenin sonlanmasına ya da cümlenin yapısal özelliklerine duyarlı davranmaktadır. Bu sonuçlar, dil üretiminin beynin her yerine yayılmış homojen bir süreç olmadığını; aksine belirli görevleri üstlenen nöronal uzmanlaşmalar içerdiğini göstermektedir.

Araştırmanın ortak yazarı ve beyin cerrahı Ziv Williams’ın belirttiği gibi, geçmişte dil çoğunlukla tüm beynin katıldığı dağınık bir ağ etkinliği olarak görülüyordu. Ancak yeni bulgular, belirli nöronların yalnızca isimlere, bazılarının ise yalnızca sözdizimsel yapılara tepki verdiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, beynin dil üretiminde bir tür iş bölümü gerçekleştirdiğini düşündürmektedir.

Araştırmacılar ayrıca konuşma üretiminin yalnızca tek tek kelimelerden oluşmadığını da gösterdiler. Nöronal aktivite analizleri, beynin bir sonraki kelimeyi üretirken önceki yaklaşık beş kelimelik bağlamı da koruduğunu ortaya koydu. Başka bir ifadeyle beyin, cümle içinde yer alan her sözcüğü yalnız başına işlemiyor; sürekli olarak daha geniş bir anlam bağlamı içinde değerlendiriyor. Bu bulgu, insan beyninin dil üretiminde bağlamsal bütünlüğü koruyan dinamik bir sistem gibi çalıştığını göstermektedir.

Çalışmada ilginç bir yöntem daha kullanıldı. Araştırmacılar elde ettikleri nöronal verileri büyük dil modelleriyle (LLM) karşılaştırdılar. ChatGPT benzeri yapay zekâ sistemlerinin metin işleme örüntüleri ile insan beynindeki bazı dil işleme süreçleri arasında dikkat çekici benzerlikler bulundu. Hem biyolojik nöronlar hem de yapay modeller, bir sonraki kelimeyi belirlerken önceki bağlamı hesaba katıyor ve anlamı bu bağlam üzerinden oluşturuyordu. Bu sonuç, insan dili ile yapay zekâ arasında beklenenden daha derin hesaplama ilkeleri paylaşılabileceğini düşündürmektedir.

[Fuat Domaniç @fuatdomanic]

@turkerkilic Dünya’daki en korkunç canavarlıklar “Son ve değişmez bir tanım”ın varolduğunu sananlar tarafından gerçekleştirilmiştir.

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

DERRIDA VE ANLAMIN BAĞLANTISALLIĞI (2/3)

Yapısökümden Yaşamın Ağına

Bu durum çoğu zaman bir eksiklik veya yetersizlik olarak yorumlanmıştır. Oysa yaşamın işleyişine baktığımızda bunun aslında yaşamın temel özelliklerinden biri olduğunu görürüz. Evrim hiçbir zaman tamamlanmaz. Bilgi hiçbir zaman son haline ulaşmaz. Kültür sürekli değişir. İnsan sürekli öğrenir. Zihin her yeni deneyimle yeniden şekillenir. Yaşamın kendisi açık uçlu bir süreçtir. Belki de Derrida’nın anlam için söylediği şey, yaşamın kendisi için de geçerlidir.

Bu noktada Derrida’nın düşünceleri ile Heidegger’in varlık anlayışı arasında ilginç bir yakınlık ortaya çıkmaktadır. Heidegger varlığı tamamlanmış bir nesne olarak değil, sürekli açığa çıkan bir süreç olarak düşünüyordu. Ona göre insanın görevi yaşamı kontrol etmek değil, onun açığa çıkışına katılmaktı. Derrida ise bu açığa çıkışın hiçbir zaman son bir noktaya ulaşamayacağını göstermeye çalıştı. Günümüzde karmaşıklık bilimleri ve ağ teorileri aynı gerçeği bilimsel bir dil içerisinde yeniden ifade etmektedir. Gerçeklik durağan yapılardan değil, sürekli değişen ilişkilerden oluşmaktadır.

Gregory Bateson’un ünlü ifadesiyle söylersek, yaşamın özü nesnelerde değil, “bağlayan örüntü”dedir. Bateson doğa ile zihin arasında ortak bir ilişkisellik bulunduğunu savunuyordu. Ona göre bir ormanı, bir toplumu ya da bir zihni anlamanın yolu, parçaları ayrı ayrı incelemekten çok, onları birbirine bağlayan ilişkileri görebilmekti. Derrida’nın dil için yaptığı şey ile Bateson’un yaşam için yaptığı şey arasında dikkat çekici bir benzerlik bulunmaktadır. Her ikisi de görünürde bağımsız duran parçaların altında işleyen ilişkiler ağını görünür hale getirmeye çalışmıştır.

Bağlantısallık Bilimi’nin ulaştığı sonuç da aynıdır. Evren giderek daha fazla bir nesneler koleksiyonu olarak değil, bir ilişkiler ağı olarak görülmektedir. Galaksilerden ekosistemlere, beyinlerden toplumlara kadar her düzeyde belirleyici olan şey bağlantılardır. Yaşamın mimarisi bağlantılar üzerine kuruludur. Düzen, anlam ve bilgi bu bağlantıların oluşturduğu örüntülerden doğmaktadır.

Bu kavrayış insanın yaşam içindeki yerini de yeniden düşünmemizi gerektirir. Modern kültür insanı çoğu zaman yaşamın merkezine yerleştirmiştir. İnsan doğanın sahibi, yöneticisi ve hâkimi olarak görülmüştür. Oysa bağlantısallık perspektifi farklı bir tablo ortaya koymaktadır. İnsan yaşamın dışında değildir. İnsan yaşamın içindedir. Hatta daha doğru bir ifadeyle, insan yaşam ağının geçici ve dinamik düğümlerinden biridir.

Nasıl ki bir sözcük dilin tamamından bağımsız olarak anlam taşıyamıyorsa, insan da yaşamın bütününden bağımsız olarak var olamaz. Kimliğimiz yalnızca bireysel özelliklerimizin toplamı değildir. Yaşadığımız ilişkiler, kurduğumuz dostluklar, içinde bulunduğumuz kültür, taşıdığımız hafıza ve paylaştığımız deneyimler benliğimizin ayrılmaz parçalarıdır. İnsan dediğimiz varlık da tıpkı anlam gibi bağlantılar içinde ortaya çıkan dinamik bir süreçtir.

Yaşamdaşlık Kültürü tam da bu farkındalıktan doğmaktadır. Eğer yaşamın temel niteliği bağlantısallıksa, etik anlayışımızın da buna uygun olması gerekir. Çünkü hiçbir canlı tek başına yaşayamaz. Hiçbir tür ekosistemden bağımsız değildir. Hiçbir insan toplumsal ilişkilerden kopuk biçimde var olamaz. Yaşamın tarihi yalnızca rekabetin değil, aynı zamanda işbirliğinin, karşılıklı bağımlılığın ve ortak evrimin tarihidir.

Bu nedenle Yaşamdaşlık Kültürü yaşamı bir egemenlik ilişkisi olarak değil, bir ortaklık ilişkisi olarak görür. İnsan yaşamın sahibi değildir. Yaşamın katılımcılarından biridir. Doğa üzerinde hükmeden bir güç değil, doğanın kendi yaratıcılığının bir parçasıdır. Yaşamı anlamak ile yaşamla uyum içinde yaşamak bu nedenle birbirinden ayrılmaz süreçlerdir.

#BirBeyinCerrahıBilimİnsanınınYaşamSeyahatnamesi

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

DERRIDA VE ANLAMIN BAĞLANTISALLIĞI (1/3)

Yapısökümden Yaşamın Ağına

20.yüzyılın sonlarında Jacques Derrida’nın ortaya koyduğu düşünceler, felsefe dünyasında büyük tartışmalar yarattı. Kimileri onu dilin sınırlarını gösteren bir düşünür olarak gördü, kimileri ise hakikatin varlığını reddeden bir kuşkucu olarak yorumladı. Oysa Derrida’nın çalışmaları daha yakından incelendiğinde, onun asıl ilgisinin dilin kendisinden çok, anlamın nasıl ortaya çıktığı sorusu olduğu görülür. Bu soru yalnızca felsefenin değil, aynı zamanda yaşamı anlamaya çalışan bütün bilimlerin merkezindeki sorulardan biridir.

Batı düşünce tarihi boyunca hâkim olan anlayışlardan biri, anlamın nesnelerin içinde bulunduğu varsayımıdır. Bir sözcüğün belirli bir anlamı olduğu, bir metnin keşfedilmeyi bekleyen temel bir mesaj taşıdığı ve doğru yorumun bu gizli özü ortaya çıkarmak olduğu düşünülmüştür. Bu yaklaşımın arkasında daha genel bir varsayım bulunmaktadır. Dünyanın sabit yapılardan oluştuğu ve bu yapıların özlerinin doğru yöntemlerle ortaya çıkarılabileceği inancı. Derrida’nın itirazı tam da bu noktada başlamaktadır.

Derrida’ya göre bir sözcüğün anlamı kendi içinde bulunmaz. Bir kavramı anlayabilmemizin nedeni, onun başka kavramlarla kurduğu ilişkilerdir. Yaşamı ölümle, ışığı karanlıkla, varlığı yoklukla, merkezi çevreyle karşılaştırarak anlamlandırırız. Hiçbir sözcük kendi başına kapalı ve tamamlanmış bir anlam taşımaz. Her sözcük başka sözcüklere gönderme yapar. Her kavram başka kavramlarla kurduğu ilişkiler sayesinde anlaşılır hale gelir. Bu nedenle anlam sabit bir öz değil, ilişkilerden doğan bir süreçtir.

İlk bakışta bu görüş yalnızca dil felsefesine ait gibi görünmektedir. Ancak bugün karmaşıklık bilimi, ağ bilimi ve nörobilim alanlarında ortaya çıkan gelişmeler bize çok daha geniş bir tablo göstermektedir. Çünkü yaşamın kendisi de benzer bir ilkeye göre çalışmaktadır. Yaşamın hiçbir düzeyinde belirleyici olan şey yalnızca parçalar değildir. Asıl önemli olan parçalar arasında kurulan bağlantılar ve bu bağlantıların oluşturduğu örüntülerdir.

Bir nöronun yapısını bilmek düşünceyi açıklamaz. Düşünce, milyarlarca nöronun birbirleriyle kurduğu ilişkilerden ortaya çıkar. Bir hücrenin bileşenlerini tek tek tanımak yaşamı açıklamaz. Yaşam, moleküller arasındaki dinamik etkileşimlerin sonucunda ortaya çıkan bir özelliktir. Bir insanı anlamak için de yalnızca onun bireysel özelliklerine bakmak yeterli değildir. İnsan, ailesiyle, kültürüyle, toplumu ile, geçmişiyle ve içinde bulunduğu yaşam ağıyla birlikte vardır.

Son yıllarda gelişen Bağlantısallık Bilimi’nin temel önermelerinden biri budur. Yaşamın önemli özellikleri nesnelerin içinde değil, nesneler arasındaki ilişkilerde ortaya çıkar. Düşünce nöronların içinde değildir. Bilinç beynin herhangi bir bölgesinde bulunmaz. Kültür tek tek bireylerin içinde yer almaz. Bunların tamamı bağlantılardan doğan ortaya çıkıcı özelliklerdir. Bu nedenle yaşamı anlamanın yolu parçaları saymaktan çok, bağlantıları anlamaktan geçmektedir.

Bu açıdan bakıldığında Derrida’nın düşünceleri yeni bir anlam kazanmaktadır. Çünkü Derrida da kendi alanında benzer bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. O, anlamın sözcüklerin içinde değil, sözcükler arasındaki ilişkilerde ortaya çıktığını göstermeye çalışmıştır. Bugün bağlantısallık araştırmaları da yaşamın özünün varlıklarda değil, varlıklar arasındaki ilişkilerde bulunduğunu göstermektedir. Aradan geçen yıllara rağmen bu iki yaklaşımın birbirine giderek yakınlaştığı görülmektedir.

Derrida’nın düşüncesinde önemli bir yer tutan différance kavramı da bu bağlamda yeniden değerlendirilebilir. Derrida bu kavramla anlamın hiçbir zaman tamamlanmış bir biçimde ele geçirilemeyeceğini anlatır. Bir sözcüğü açıklamaya çalıştığımızda başka sözcüklere başvururuz. O sözcükler de başka sözcükler aracılığıyla açıklanır. Böylece anlam sürekli olarak ertelenir ve yeni ilişkilere açılır. Son ve değişmez bir tanıma ulaşmak mümkün olmaz.
#Penceremdenİstanbul

[Derya Unutmaz, MD @DeryaTR_]

Geoffrey Hinton is right: frontier AI systems already have genuine understanding, because understanding is not some mystical human essence but an emergent capacity of learned systems to build, compress, generalize, and use internal models.

People who say AI does not understand often underestimate how much human understanding itself depends on prediction, reconstruction and distributed representation. These skeptics should read Marvin Minsky’s “Society of Mind” which remains one of the best antidotes to this confusion: intelligence can emerge from many simple parts, none of which understands alone.

AI definitely understands in real, increasingly deep, but still uneven and nonhuman ways, because it still lacks our physical intelligence or the temporal world model understanding.

[Derya Unutmaz, MD @DeryaTR_]

This is the best short AI movie I have seen to date! It is a magnificently touching piece of art and so well made!

Follow the talented creator @rgaudetteai for more AI shorts.

[Sam Wasserman @SamJWasserman]

Just watched the ai-native short film "A Face Only a Mother Could Love" by @rgaudetteai. Congrats Robert, what a charming, touching and wonderful example of what can be created with AI that otherwise may not have been made. Look forward to seeing what you make next.

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

BİLİNÇ: Beynin Ürünü mü, Bağlantıların -enformasyonun- matematiksel (fiziksel) sonucu mu?

“Bilinç nedir?” sorusu İnsanlık tarihinin en eski sorularındandır.

Düşüncelerimizi, duygularımızı ve “ben” dediğimiz deneyimi ortaya çıkaran şey gerçekten beynin kendisi midir? Yoksa beyin, daha derin bir sürecin yalnızca sahnesi midir?

Bugün nörobilim bize şunu söylüyor: Beyin, yaklaşık 86 milyar nöronun birbirine bağlandığı son derece karmaşık bir ağdır. Ancak son yıllarda giderek daha fazla araştırmacı şu soruyu sormaya başlamıştır: Bilinç, bu nöronların kendisinden mi doğar, yoksa aralarındaki bağlantıların örgütlenmesinden mi?

Bu soruya yanıt ararken, bilgi biliminde sıkça kullanılan bir model bize yeni bir kapı aralayabilir: DIKW modeli. Bu model, veriden bilgelik düzeyine uzanan bir dönüşümü anlatır: veri, enformasyon, bilgi ve bilgelik. Ancak bu model genellikle bir piramit olarak sunulur; sanki her şey aşağıdan yukarıya doğru lineer bir şekilde ilerliyormuş gibi.

Oysa yaşam lineer değildir. Yaşam, bir piramit değil; bir ağdır.

Veriden Bağlantıya

Klasik anlayışta veri, ham gerçekliktir. Ancak daha dikkatli bakıldığında veri, aslında henüz bağlanmamış bir potansiyeldir. Tek başına bir anlam taşımaz. Anlam, ancak veriler arasında bir ilişki kurulduğunda doğar. İşte bu noktada veri, enformasyona dönüşür.

Enformasyon ise yalnızca tekil bağlantılar değildir. Zaman içinde tekrar eden, güçlenen ve organize olan bağlantılar, daha üst bir yapıyı oluşturur: bilgi. Bilgi, aslında bağlantıların kalıcı hale gelmiş örüntüleridir.

Peki ya bilgelik?

Bilgelik, bu örüntülerin ötesine geçer. Hangi bağlantının kurulacağına, hangisinin sürdürüleceğine ve hangisinin terk edileceğine karar verebilme kapasitesidir. Yani bilgelik, bir üst katman değil; ağın davranışını yönlendiren bir düzenleme ilkesidir.

Bilinç: Ağın Kendini Görmesi

Bu noktada kritik bir sıçrama ortaya çıkar: Eğer bilgi, bağlantı örüntülerinden oluşuyorsa, bilinç nedir?

Yeni bir önerme şudur:

Bilinç, bağlantıların kendini fark etmesidir.

Başka bir deyişle bilinç, beynin içinde bulunan bir “şey” değil; beynin oluşturduğu ağın kendi durumunu temsil edebilme kapasitesidir. Bu nedenle bilinç:
•tek bir merkezde yer almaz
•belirli bir noktaya indirgenemez
•dağıtık bir süreçtir

Bu yaklaşım, beynin bir organ olmaktan çok bir dinamik bağlantı sistemi olduğunu vurgular. Nöronlar önemlidir, ancak asıl belirleyici olan şey, bu nöronlar arasındaki ilişkilerin mimarisidir.

“Ben” Bir Şey Değil, Bir Süreçtir

Bu perspektif, “benlik” kavramını da kökten değiştirir.
Geleneksel düşüncede “ben”, sabit bir öz olarak kabul edilir. Oysa bağlantısallık yaklaşımında:

Ben, sürekli yeniden kurulan bir ilişkiler örüntüsüdür.

Her deneyim, her ilişki, her öğrenme anı bu ağı değiştirir. Dolayısıyla “ben” dediğimiz şey, sahip olduğumuz bir varlık değil; içinde bulunduğumuz ilişkiler ağının o anki konfigürasyonudur.

Entropi ve Yaşam

Fizikte entropi, düzenin bozulması olarak tanımlanır. Geleneksel görüşe göre yaşam, entropiye karşı duran bir süreçtir. Ancak bağlantısallık perspektifi farklı bir yorum sunar:

Entropi, bağlantısız yapıları eler.

Yani yaşam, entropiye rağmen değil; bağlantı kurabildiği ölçüde varlığını sürdürebilir. Güçlü bağlantılar kuran sistemler kalıcı olur; zayıf olanlar çözülür.

Bu bakış açısı, yaşamı bir “direniş” değil; bir örgütlenme başarısı olarak yeniden tanımlar.

Yaşamdaşlık: Etik Bir Sonuç

Eğer bilinç ve yaşam bağlantısal ise, bu yalnızca bilimsel bir tespit değildir; aynı zamanda etik bir sonuç doğurur.

Çünkü bu durumda:
•birey, izole bir varlık değildir
•her insan, daha büyük bir ağın parçasıdır

Buradan şu sonuç çıkar:

Başkalarına zarar vermek, aslında içinde bulunduğumuz ağı zayıflatmaktır.
Bağlantıları güçlendirmek ise yaşamı güçlendirmektir.

Bu anlayış, “yaşamdaşlık” olarak adlandırılabilecek yeni bir kültürel çerçeve önerir: Birlikte var olma, birlikte anlam üretme ve birlikte güçlenme.

[Gulsat Aygen @GulsatAygen]

One of the best articles on the topic recently.

[Gulsat Aygen @GulsatAygen]

Basılı kitap okumanın bilişsel faydaları.

https://t.co/sJ8yWhsrLT

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

IHLAMUR ZAMANINDA SON KARAR ELBETTE LİMBİK SİSTEMİN

Hiçbir “doğru” insana sevdiğinden daha “güzel” değildir

İletişimde de şunu unutmamakta fayda var: ‘Hatırlanan sözler değil sözlerin taşıdığı duygulardır’.

Bu nedenle ne söylediğiniz değil nasıl söylediğiniz; kelimeler değil taşıdıkları anlamlar “paylaşılır”.

Ve aslında, ‘söz’ söyleneni değil söyleyeni değiştirir.

#Penceremdenİstanbul

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

GREGORY BATESON’DAN GIORGIO PARISI’YE:

BAĞLANTISALLIĞIN FELSEFESİNDEN MATEMATİĞİNE (3/3)

Belki de 21. yüzyılın en büyük bilimsel dönüşümü burada yatmaktadır. 20. yüzyıl atomun yüzyılıydı. 21. yüzyıl ise bağlantıların yüzyılı olmaya adaydır. Bateson’un “bağlayan örüntü” olarak sezdiği şey ile Parisi’nin Nobel Ödülü’ne uzanan matematiği aynı gerçeğin iki farklı dilde ifade edilmesidir. Evren nesnelerden oluşmuş mekanik bir yapı değildir. Evren ilişkilerden oluşmuş dinamik bir ağdır. Yaşamın yapıtaşı madde değil enformasyondur; enformasyon ise bağlantılar üzerinden akar. Bateson’dan Parisi’ye uzanan bilimsel yolculuk, insanlığın parçaların dünyasından ilişkilerin dünyasına geçişinin hikâyesidir. Geleceğin bilimi, kültürü ve uygarlığı büyük ölçüde bu kavrayışın üzerine inşa edilecek.
#BirBeyinCerrahıBilimİnsanınınYaşamSeyahatnamesi

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

GREGORY BATESON’DAN GIORGIO PARISI’YE:

BAĞLANTISALLIĞIN FELSEFESİNDEN MATEMATİĞİNE (2/3)

2021 yılında Nobel Fizik Ödülü’ne layık görülen Giorgio Parisi, karmaşık sistemlerin davranışlarını açıklayan çalışmalarıyla modern bilimin en önemli isimlerinden biri haline geldi. İlk bakışta Parisi ile Bateson arasında büyük bir mesafe varmış gibi görünür. Bateson daha çok bir filozof ve sistem düşünürü gibidir; Parisi ise matematiksel modeller geliştiren bir teorik fizikçidir. Oysa ikisinin peşinden gittiği soru aslında aynıdır. Bateson’un “Bağlayan örüntü nedir?” diye sorduğu yerde Parisi, “Çok sayıda parçadan oluşan sistemler nasıl yeni davranışlar üretir?” diye soruyordu. Her iki soru da yaşamın temel gizemine yöneliktir.

Parisi özellikle düzensiz görünen sistemlerde ortaya çıkan düzen biçimlerini araştırdı. Spin camları üzerine yaptığı çalışmalar, birbirleriyle karmaşık biçimde etkileşen çok sayıda unsurun nasıl beklenmedik kolektif davranışlar oluşturduğunu göstermiştir. Bu çalışmalar yalnızca fizik için değil, nörobilimden ekonomiye, ekolojiden yapay zekâya kadar birçok alan için yeni matematiksel araçlar sağlamıştır. Çünkü doğadaki sistemlerin büyük çoğunluğu kusursuz bir düzen içinde değildir. Beyin de düzensiz görünür, ekosistemler de düzensiz görünür, toplumlar da düzensiz görünür. Ancak bu düzensizliklerin altında belirli örüntüler vardır. Parisi’nin başarısı, bu örüntüleri görünür hale getiren matematiksel çerçeveleri geliştirmesidir.

Parisi’nin çalışmalarıyla birlikte bilim, karmaşıklığın aslında bağlantıların davranışından kaynaklandığını daha net görmeye başladı. Ağ içindeki unsurların sayısı arttığında sistem yalnızca büyümüyor; yeni özellikler kazanıyordu. Yeni davranışlar, yeni işlevler ve yeni gerçeklik katmanları ortaya çıkıyordu. Bir başka ifadeyle, bağlantılar yalnızca bilgi taşımıyor; aynı zamanda yeni varoluş biçimleri yaratıyordu. Bu durum bugün beyin ağlarından sosyal ağlara, internetten gen düzenleme sistemlerine kadar çok sayıda alanda gözlemlenmektedir. Karmaşıklık artık bir düzensizlik problemi değil, bağlantısallık problemi olarak görülmektedir.

Bu nedenle Bateson ile Parisi arasında görünmeyen ama son derece güçlü bir köprü bulunmaktadır. Bateson bağlantısallığın felsefesini geliştirmiştir. Parisi ise bağlantısallığın matematiğini geliştirmiştir. Bateson yaşamın ilişkilerden oluştuğunu söylemiştir. Parisi ilişkilerin nasıl davranış ürettiğini göstermiştir. Bateson bağlayan örüntüyü aramıştır. Parisi bu örüntülerin matematiksel yapısını ortaya koymuştur. Aslında ikisi birlikte okunduğunda, 21. yüzyılın yükselen bilim paradigmasının iki tamamlayıcı yüzünü temsil ederler.

Bugün Bağlantısallık Bilimi tam da bu iki düşünce çizgisinin kesiştiği noktada yükselmektedir. Çünkü artık biliyoruz ki yaşamı anlamak için yalnızca maddeyi incelemek yeterli değildir. İlişkileri, ağları ve bilgi akışlarını da anlamak gerekir. Bir beyni anlamak için nöronları değil, nöronlar arasındaki bağlantıları incelemek gerekir. Bir toplumu anlamak için bireyleri değil, bireyler arasındaki ilişkileri incelemek gerekir. Bir ekosistemi anlamak için türleri değil, türler arasındaki etkileşimleri incelemek gerekir. Yaşamın her düzeyinde gerçekliği oluşturan şey nesnelerden çok bağlantılardır.

Bu bilimsel dönüşümün kültürel sonucu ise Yaşamdaşlık anlayışıdır. Eğer yaşam bağlantılar üzerine kurulmuşsa hiçbir canlı yalnızca kendisi değildir. Her canlı başka canlılarla birlikte vardır. Her tür başka türlerle birlikte anlam kazanır. Her insan yaşam ağının diğer düğümleriyle ilişkisi ölçüsünde var olur. Bu nedenle etik de yalnızca insanlar arası ilişkilerin değil, yaşam ağının bütününün etiği haline gelmek zorundadır. Yaşamdaşlık kültürü, bağlantısallık biliminin insanlık için taşıdığı anlamın adıdır.
#Penceremdenİstanbul

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

GREGORY BATESON’DAN GIORGIO PARISI’YE:

BAĞLANTISALLIĞIN FELSEFESİNDEN MATEMATİĞİNE (1/3)

20.yüzyılın en özgün düşünürlerinden biri olan Gregory Bateson, aslında yaşadığı dönemin çok ötesinde bir bilimsel dönüşümün habercisiydi. Antropoloji, biyoloji, psikoloji, sibernetik ve epistemoloji arasında dolaşan çalışmaları ilk bakışta birbirinden kopuk görünür. Oysa Bateson’un bütün araştırmaları tek bir merkezde birleşiyordu: Yaşamı yaşam yapan şey nedir? Bir insanı, bir ağacı, bir ekosistemi ya da bir kültürü var eden temel ilke nedir? Bateson’un dehası, birbirinden farklı görünen sistemlerin altında işleyen ortak örüntüleri fark etmesinde yatıyordu. O, yaşamın parçalarla değil ilişkilerle anlaşıldığını sezmişti. Bu nedenle bugün Bağlantısallık Bilimi olarak adlandırdığımız yaklaşımın en önemli öncülerinden biri olarak kabul edilebilir.

Bateson’un düşüncesinin merkezinde yer alan ve günümüzde hâlâ etkisini sürdüren ünlü sorusu şudur: “Bağlayan örüntü nedir?” Bu soru aslında modern bilim anlayışına yöneltilmiş derin bir meydan okumadır. Çünkü bilim uzun süre dünyayı parçalarına ayırarak anlamaya çalıştı. Atomlar, moleküller, hücreler, organlar ve organizmalar incelendi. Bu yaklaşımın büyük başarılar sağladığı kuşkusuzdur. Ancak zamanla görüldü ki parçaları bilmek bütünü anlamaya yetmiyordu. Bir beyni oluşturan milyarlarca nöronu tanımak düşüncenin nasıl ortaya çıktığını açıklamıyordu. Bir ormanı oluşturan ağaçları saymak, ormanın nasıl işlediğini göstermiyordu. Bir toplumu oluşturan bireyleri incelemek, kültürün nasıl doğduğunu anlatamıyordu. Bateson tam da bu noktada yaşamın sırrının nesnelerde değil, nesneler arasındaki ilişkilerde bulunduğunu ileri sürdü.

Bugün ağ bilimi, karmaşıklık teorisi ve sistem biyolojisi tarafından ortaya konulan birçok sonuç, aslında Bateson’un sezgisel olarak gördüğü gerçeklikleri doğrulamaktadır. Yaşamın her düzeyinde yeni özellikler bağlantılar sayesinde ortaya çıkmaktadır. Tek başına hiçbir nöron düşünemez; ancak milyarlarcası belirli örüntüler içinde bağlandığında düşünce ortaya çıkar. Tek başına hiçbir karınca koloni zekâsı oluşturamaz; ancak binlercesi birlikte hareket ettiğinde karmaşık davranışlar sergileyebilir. Tek başına hiçbir insan kültür yaratamaz; ancak insanlar arasındaki ilişkiler ağından kültür doğar. Yaşamın her düzeyinde gördüğümüz bu ortaya çıkış süreçleri, parçaların toplamından daha büyük bütünlerin nasıl oluştuğunu göstermektedir. Bateson bu gerçeği matematiksel olarak formüle edememişti; ancak onun önemini herkesten önce fark etmişti.

Bateson’un özellikle “Mind and Nature” adlı eserinde geliştirdiği yaklaşım, zihni de yeni bir biçimde tanımlıyordu. Ona göre zihin yalnızca beynin içinde bulunan bir nesne değildi. Zihin, organizma ile çevre arasındaki bilgi alışverişi süreçlerinde ortaya çıkan dinamik bir örüntüydü. İnsan yalnızca beyniyle düşünmezdi; beden, çevre, kültür ve diğer insanlar da düşünme sürecinin parçalarıydı. Bu yaklaşım bugün genişletilmiş zihin, dağıtık biliş ve enaktif biliş teorilerinde yeniden ortaya çıkmıştır. Nörobilim giderek daha fazla göstermektedir ki beyin kapalı bir kutu değildir. Bağırsak mikrobiyotasından bağışıklık sistemine, sosyal ilişkilerden kültürel yapılara kadar çok sayıda ağ ile sürekli etkileşim içindedir. İnsan zihni, yaşam ağının içinde çalışan bir düğümdür. Bu nedenle bilinç de yalnızca nöral faaliyetlerin ürünü olarak değil, zihin ile yaşam arasındaki bağlantısallığın ortaya çıkardığı bir süreç olarak anlaşılmalıdır.

Ancak Bateson’un yaşadığı dönemde bu düşünceleri destekleyebilecek matematiksel araçlar henüz yeterince gelişmemişti. Bilgisayarların sınırlı olduğu, büyük veri analizlerinin mümkün olmadığı bir çağda yaşıyordu. Bu nedenle yaşamın ağ yapısını sezebiliyor, ancak bu ağların davranışlarını ayrıntılı olarak hesaplayamıyordu. İşte Bateson’dan yaklaşık yarım yüzyıl sonra Giorgio Parisi’nin önemi burada ortaya çıkar.
#Penceremdenİstanbul

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

SARAMAGO’DAN YOLA ÇIKARAK (ölümün değil ama) ÖLÜMLÜLÜĞÜN GÜZELLİĞİ - (2/2)

Bu noktada ölüm biyolojik bir olay olmaktan çıkar ve varoluşun anlam mimarisinin bir parçası haline gelir. Benim “anlam, zihin ile yaşam arasındaki etkileşim örüntüsünün adıdır” derken anlatmaya çalıştığım şey budur. Anlam nesnelerde bulunmaz. Anlam, yaşamla kurduğumuz ilişkilerden doğar. Bu nedenle anlamın ortaya çıkabilmesi için hareket gerekir, değişim gerekir, zaman gerekir. Sonluluk bu nedenle yalnızca yaşamın sınırı değil, aynı zamanda yaşamın anlam üretme kapasitesinin de temel koşuludur.

Romanın ikinci bölümünde ölümün bir çelliste âşık olması ise bence kitabın en güçlü metaforudur. Çünkü burada ölüm ilk kez yaşamın içine girer. İlk kez dışarıdan gözlemleyen bir güç olmaktan çıkar ve ilişki kurmaya başlar. İlişki kurduğu anda da değişir. Bu yalnızca romanın değil, yaşamın da temel yasasıdır. Evrim tarihi boyunca yeni gerçeklik düzeyleri hep yeni bağlantılar sayesinde ortaya çıkmıştır. Tek hücrelerin işbirliği çok hücreli yaşamı doğurmuştur. Sinir hücrelerinin örgütlenmesi bilinci ortaya çıkarmıştır. İnsanlar arasındaki ilişkiler kültürü, bilimi ve uygarlığı üretmiştir. Yaşamın yaratıcılığı parçaların kendisinde değil, parçalar arasındaki ilişkilerde ortaya çıkar.

Modern bilim buna beliriş, yani emergence adını veriyor. Ben ise bunu bağlantısallığın yaratıcı gücü olarak görüyorum. Çünkü bütün, parçaların toplamından daha fazlasıdır. Bir nöron düşünemez. Bir nöron hissedemez. Bir nöron hayal kuramaz. Ancak milyarlarca nöron belirli bir biçimde bağlandığında bilinç ortaya çıkar. Aynı şekilde tek tek bireylerde bulunmayan pek çok özellik, insanların oluşturduğu ağlarda ortaya çıkar. Yaşamın büyük sırrı tam da burada saklıdır: Gerçeklik, parçaların kendisinden çok ilişkilerin içinde oluşur.

Bu nedenle ölümün çelliste duyduğu aşk yalnızca romantik bir anlatı değildir. Yaşamın özünün ilişki olduğunu anlatan güçlü bir simgedir. Yaşam yalnızca hayatta kalmak değildir. Yaşam, etkileyebilmek ve etkilenebilmektir. Yaşam, başka yaşamlarla birlikte anlam üretebilmektir. Yaşam, kendi sınırlarını aşarak daha büyük bir bütünün parçası olabilmektir.

Yaşamdaşlık düşüncesi de tam bu noktada anlam kazanır. Yaşamdaşlık, insanın kendisini yaşam ağının merkezinde değil, yaşam ağının bir düğümü olarak görebilmesidir. Yaşamın yalnızca bize ait olmadığını, bizim de yaşamın büyük bütünlüğüne ait olduğumuzu fark etmektir. Bu nedenle yaşamın amacı sonsuza kadar yaşamak değildir. Yaşamın amacı yaşamın sürekliliğine katkıda bulunmaktır. Bilgi üreterek, sevgi üreterek, dayanışma oluşturarak, başkalarının yaşamına dokunarak ve yeni bağlantılar kurarak yaşam ağını zenginleştirmektir.

Belki de Saramago’nun romanının en önemli mesajı budur. Canlı olan ölümlüdür. Ancak yaşam ölümsüzdür. Çünkü yaşam bireylerden daha büyük bir gerçekliktir. İnsan ölür ama etkileri yaşamaya devam eder. İnsan ölür ama bilgisi yaşamaya devam eder. İnsan ölür ama sevgisi yaşamaya devam eder. İnsan ölür ama yaşam ağı içinde oluşturduğu bağlantılar varlığını sürdürür. Bu nedenle ölümün karşıtı yaşam değildir. Ölümün karşıtı da yaşamın karşıtı da kopuştur. Yaşam ise bağlantıdır.

Ölümlülüğün güzelliği belki de tam burada gizlidir. Ölüm yaşamı sona erdirir; ancak yaşamın anlamını da mümkün kılar. Son tercih yapmayı zorunlu kılar, seçim yapmak, yaşantılar oluşturmak demektir. Yaşamın anlam yaratan desenlerini yaşantı seçimleri örer. Sonlu olduğumuz için severiz. Sonlu olduğumuz için üretiriz. Sonlu olduğumuz için yaşamın kıymetini biliriz. Ve belki de bu nedenle insanın gerçek ölümsüzlüğü bedensel süreklilikte değil, yaşamın büyük bağlantısallık ağı içinde bıraktığı izlerde saklıdır. Yaşam, sonluluk içinde kurduğu bağlantılar sayesinde sonsuzluğa dokunur.

Yaşasın fanilik..
#Penceremdenİstanbul

[Ahmet MALKOCOGLU @YASAMDASLAR]

@AcikBeyinEgitim @turkerkilic Kesinlikle..

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

YAPAY ZEKÂ, BEYİN VE YAŞAMIN AĞI (2/2)

Bir uygarlığı ileri taşıyan şey kaynakları değil;

kaynaklar arasındaki bağlantıları kurabilme yeteneğidir.

Bu nedenle Yaşamdaşlık Kültürü yalnızca etik bir öneri değildir.

Yaşamın çalışma biçiminin kültürel karşılığıdır.

Sonuç: Yaşamın Yapıtaşı Atom Değil, Bağlantısallıktır.

Bu makale yapay zekâ hakkında görünse de aslında çok daha büyük bir soruya işaret ediyor:

Karmaşıklık nasıl oluşur?

Anlam nasıl ortaya çıkar?

Zekâ nereden gelir?

Bu sorulara verilen yanıtı tek bir tez cümlesinde toplamak mümkündür:

Zekâdan kültüre, canlılıktan uygarlığa kadar tüm karmaşık sistemlerin temel kaynağı, parçaların kendisi değil, aralarındaki ilişkilerin oluşturduğu bağlantısal örgütlenmedir.

Ne beyinde düşünceyi tek bir nöronda bulabiliyoruz.

Ne de yapay zekâda zekâyı tek bir parametrede.

Çünkü anlam, işlev ve yaratıcılık ancak bağlantılar belirli bir düzen ve yoğunluğa ulaştığında ortaya çıkıyor.

Bağlantısallık Bilimi’nin diliyle söylersek:

Yaşamın yapıtaşı atom değildir; ilişkidir.

Enformasyon değerini bağlantılar içinde kazanır, ağlar ise yeni gerçeklik katmanları üretir.

Bu nedenle yapay zekâ çağının en derin dersi yalnızca makinelerin nasıl öğrendiği değildir.

Asıl ders, yaşamın her düzeyde aynı ilkeyle işlediğini fark etmektir:

Bağlantılar güçlendikçe anlam derinleşir, anlam derinleştikçe yeni olanaklar doğar.

Belki de geleceği belirleyecek olan, sahip olduğumuz parçaların sayısı değil; kurabildiğimiz ilişkilerin niteliğidir.

[Türker KILIÇ @turkerkilic]

YAPAY ZEKÂ, BEYİN VE YAŞAMIN AĞI (1/2)

Bağlantısallık Bilimi Perspektifinden Yeni Bir Paradigma

Bilim tarihi zaman zaman bazı kavramları yeniden düşünmek zorunda kalır.

Atomun bölünemez olmadığı,
genlerin yalnızca DNA dizilerinden ibaret bulunmadığı,
evrenin durağan olmadığı nasıl anlaşıldıysa;

bugün de zekânın yalnızca tek tek bileşenlerin toplamı olmadığı giderek daha açık biçimde görülüyor.

Neuron dergisinde yayımlanan yeni bir makale (künye ekteki mesajda), yapay zekâ ile beyin bilimlerinin kesişim noktasında duran önemli bir soruya odaklanıyor:

Zekâ nerede ortaya çıkar?

Nöronlarda mı?

Yapay sinir ağlarındaki parametrelerde mi?

Yoksa bunların oluşturduğu daha üst düzey örgütlenmelerde mi?

Makalenin yanıtı oldukça net:

Zekâ, tek tek parçaların içinde değil, parçalar arasındaki ilişkilerden doğan yeni örgütlenme düzeylerinde ortaya çıkmaktadır. (ScienceDirect)

Bu sonuç, aslında Bağlantısallık Bilimi’nin uzun süredir dile getirdiği temel ilkeyle büyük ölçüde uyumludur:

Varlıkların anlamı parçalarında değil, bağlantılarındadır

Şemalar: Yaşamın Bilgi Örüntüleri

Makalenin merkezinde “şema” (schema) kavramı bulunuyor.

Şema; tekrar eden deneyimlerden ortaya çıkan,
geleceği anlamlandırmayı kolaylaştıran,
soyut bilgi örgüleridir.

İnsan beyni yaşadıklarından şemalar oluşturur.

Bir çocuk yüzlerce farklı köpek görür ve sonunda “köpek” kavramını öğrenir.

Bir cerrah binlerce ameliyat deneyiminden sonra yalnızca anatomiyi değil, ameliyatın örüntüsünü de görmeye başlar.

Bir müzisyen notaları değil, melodik yapıları algılar.

Şema tam olarak budur:

Bilginin bağlantılarından ortaya çıkan yeni bir organizasyon düzeyi.

Makalenin dikkat çekici yanı, benzer süreçlerin büyük yapay zekâ modellerinde de ortaya çıktığını göstermesidir.

Yapay zekâ milyonlarca örnek üzerinden eğitildikçe yalnızca veri depolamaz.

Veriler arasındaki ilişkileri öğrenir.

Ve sonunda bu ilişkilerden yeni soyut yapılar oluşur. (ScienceDirect)

Bağlantısallık Bilimi Ne Söylüyor?

Bağlantısallık Bilimi açısından bakıldığında burada şaşırtıcı olan hiçbir şey yoktur.

Çünkü yaşamın temel özelliği budur.

Bir hücreyi oluşturan moleküller tek başlarına canlı değildir.

Canlılık, onların kurduğu ağdan ortaya çıkar.

Bir nöron düşünmez.

Düşünce, nöronların oluşturduğu bağlantısallıktan doğar.

Bir insan tek başına kültür yaratamaz.

Kültür, insanların oluşturduğu toplumsal ağlardan doğar.

Yaşamın her ölçeğinde aynı ilke görülür:

Yeni özellikler parçaların toplamından değil, ilişkilerinden ortaya çıkar.

Bilim buna emergence (belirme) diyor.

Bağlantısallık Bilimi ise bunu yaşamın temel örgütlenme ilkesi olarak görüyor

Beyinden Yapay Zekâya

Makale, yapay zekâ ile beyin arasında yeni bir ortak dil kurulabileceğini savunuyor.

Bu ortak dilin merkezinde “soyutlama düzeyleri” bulunuyor.

Bir beyni yalnızca iyon kanalları düzeyinde açıklamaya çalışmak nasıl yetersizse;

bir yapay zekâyı yalnızca milyarlarca parametrenin toplamı olarak görmek de yetersizdir. (ScienceDirect)

Çünkü anlam daha yukarıdaki organizasyon katmanlarında ortaya çıkar.

Bu durum nörobilim açısından da önemlidir.

Son yıllarda hipokampusun deneyimlerden soyut temsiller oluşturduğunu gösteren çalışmalar yayımlanıyor. İnsan beyni yalnızca olayları depolamıyor; olaylar arasındaki ilişkileri de kodlayarak bilişsel haritalar oluşturuyor. (Nature)

Başka bir ifadeyle;

beyin gerçekliği fotoğraf gibi kaydetmiyor.

Gerçekliğin bağlantı haritalarını oluşturuyor

Yaşamdaşlık Kültürü Açısından Anlamı

Burada Yaşamdaşlık açısından önemli bir sonuç ortaya çıkıyor.

Eğer zekâ bağlantılar içinde ortaya çıkıyorsa;

insanlığın geleceği de yalnızca bireysel başarılarla açıklanamaz.

Bilginin,
kültürün,
ekonominin,
bilimin,

hepsi ağlar içinde gelişir.

Bir üniversiteyi değerli yapan binaları değildir.

İnsanları arasındaki bilgi akışıdır.

Bir şehri yaşatan yolları değildir.

İnsanların kurduğu ilişkilerdir.

[Derya Unutmaz, MD @DeryaTR_]

Selam olsun güzel İzmir’e!

Toprak Ol

Bırak saraylara mermer olmayı,
toprak ol, bağrında güller yetişsin.
Tahtların soğuk taşında susacağına,
halkın avucunda umut yeşersin.

Mermer olsan, adını kazırlar üstüne,
ama toprak olsan, bin can uyanır.
Bir çocuk koşar sabahın içine,
bir annenin duası senden güç alır.

Yüksek duvarlarda parlamak kolay,
asıl yiğitlik kök olmaktır derinde.
Rüzgâr eğse de başını bir an,
yeniden doğrulursun baharın sesinde.

Toprak ol, ezilmek sanmasınlar seni,
çünkü toprak sabrın en büyük adıdır.
Üstünden geçen her zalim ayak,
bir gün çiçeklerin altında kalacaktır.

Toprak ol, yoksulun alnında ter ol,
emekçinin nasırlı elinde güç.
Korkuya karşı dimdik duranların
göğsünde büyüyen sarsılmaz ülkü ol.

Bir gün sorarlarsa sana,
“Nerede durdun bu çağın fırtınasında?”
De ki: “Ben mermer değildim saraylarda,
ben halkın kalbinde filizlenen yarındım.”

Bırak saraylara mermer olmayı,
toprak ol, bağrında güller yetişsin.
Çünkü en büyük kahramanlık bazen
taş gibi parlamak değil,
can verip bir milleti çiçeğe dönüştürmektir.