چرا جهان اسلام ضعیف شد و اروپا پیشی گرفت؟
یکی از پرسشهای مهم تاریخ این است: چگونه تمدنی که زمانی یکی از مراکز بزرگ علم، تجارت و قدرت جهان بود، بهتدریج از اروپا عقب ماند؟
پاسخ سادهای وجود ندارد. این تغییر نه در یک سال اتفاق افتاد و نه نتیجه یک عامل واحد بود؛ بلکه حاصل چند قرن تحول علمی، اقتصادی، سیاسی، نظامی و اجتماعی بود.
🌙 زمانی جهان اسلام مرکز علم و تمدن بود!
در سدههای میانه، شهرهایی مانند بغداد، دمشق، قاهره و بخارا از مراکز مهم دانش و تجارت بودند. دانشمندان مسلمان در ریاضیات، طب، نجوم، فلسفه و علوم دیگر دستاوردهای مهمی داشتند.
اما این برتری دائمی نبود.
⚔️ نقطههای مهم تغییر
یکی از ضربات بزرگ، سقوط بغداد در سال ۱۲۵۸ میلادی به دست مغولان بود. بغداد یکی از مهمترین مراکز علمی و سیاسی جهان اسلام بود و نابودی بخش بزرگی از زیرساختهای آن، ضربه سنگینی وارد کرد.
با این حال، نباید تصور کرد که جهان اسلام پس از آن فوراً سقوط کرد. عثمانیها، صفویان و امپراتوری مغول هند در دورههای مختلف همچنان قدرتهای بزرگ بودند.
در همان زمان، اروپا بهتدریج وارد مرحله جدیدی میشد.
🔬 انقلاب علمی اروپا
از حدود قرن پانزدهم به بعد، اروپا شاهد تحولاتی در روش علمی، ریاضیات، مشاهده و آزمایش کرد. دانش بیش از گذشته به فناوری و تولید اقتصادی متصل شد.
سپس چاپ، گسترش کتاب و آموزش به سرعت انتقال دانش را افزایش داد.
🚢 اروپا به دریا رفت
اروپاییها مسیرهای دریایی جدیدی پیدا کردند و وارد شبکه عظیمی از تجارت جهانی شدند.
این گسترش دریایی فقط تجارت نبود؛ دسترسی به منابع، بازارهای جدید و مستعمرات، سرمایه عظیمی را وارد اقتصاد برخی کشورهای اروپایی کرد.
⚙️ سپس انقلاب صنعتی آمد
این شاید مهمترین تفاوت بود.
از اواخر قرن هجدهم، اروپا وارد انقلاب صنعتی شد:
وسایط → کارخانه → تولید زیاد → راهآهن → تجارت گسترده → قدرت اقتصادی → قدرت نظامی
کشوری که تولید صنعتی بیشتری داشت، میتوانست ارتش، کشتی، سلاح و زیرساخت بیشتری ایجاد کند.
🏦 سرمایه و نهادهای اقتصادی
بانکها، بازارهای سرمایه، شرکتهای تجاری و برخی تحولات حقوقی در اروپا امکان جمعآوری سرمایه و سرمایهگذاریهای بزرگ را افزایش داد.
در کنار آن، رقابت شدید میان دولتهای اروپایی باعث شد کشورها دائماً برای دستیابی به علم، فناوری، تجارت و قدرت نظامی با یکدیگر رقابت کنند.
🌍 استعمار؛ مرحله بعدی قدرت
وقتی اروپا از نظر صنعتی و نظامی برتری بیشتری پیدا کرد، این قدرت در بسیاری از مناطق جهان به استعمار و سلطه سیاسی تبدیل شد.
بخش بزرگی از آسیا و آفریقا، از جمله بسیاری از سرزمینهای مسلماننشین، تحت نفوذ یا کنترل قدرتهای اروپایی قرار گرفتند.
این مسئله نیز شکاف اقتصادی و سیاسی را در بسیاری از مناطق عمیقتر کرد.
اما یک نکته بسیار مهم
نباید نتیجه بگیریم که:
«مسلمانان ذاتاً ضد علم بودند»
یا اینکه
«اروپاییها ذاتاً باهوشتر بودند.»
تاریخ چنین چیزی را ثابت نمیکند.
اتفاقاً بخش مهمی از دانش ریاضیات، طب، نجوم و فلسفه که بعدها در اروپا مورد استفاده قرار گرفت، از طریق آثار دانشمندان مسلمان و انتقال دانش میان تمدنهای مختلف توسعه یافت.
مسئله اصلی این بود که شرایط و نهادهای تولید علم، سرمایه، فناوری و قدرت اقتصادی در طول زمان تغییر کردند.
اروپا توانست بخشی از دانش را به انقلاب علمی، سپس انقلاب صنعتی و در نهایت قدرت اقتصادی و نظامی عظیم تبدیل کند.
در مقابل، بسیاری از حکومتهای مسلمان در دورههای بعد نتوانستند با همان سرعت خود را با این تحول صنعتی و فناوری تطبیق دهند.
و داستان آمریکا 🇺🇸
و این ما را به سؤال دیگری میرساند:
چگونه آمریکا در حدود ۲۵۰ سال به یکی از قدرتمندترین کشورهای جهان تبدیل شد، در حالی که تمدنهایی با هزاران سال تاریخ وجود داشتند؟
پاسخ دوباره فقط قدامت تاریخی نیست.
آمریکا از ترکیبی کمنظیر برخوردار شد:
سرزمین وسیع + منابع طبیعی فراوان + کشاورزی گسترده + مهاجرت + بازار داخلی بزرگ + سرمایه + نوآوری + صنعت + دانشگاها + تجارت جهانی
و سپس دو جنگ جهانی نیز نظم قدرت جهانی را تغییر دادند. بخش بزرگی از اروپا در جنگها آسیب دید، در حالی که سرزمین اصلی آمریکا از ویرانی گسترده جنگ دور ماند.
پس از جنگ جهانی دوم نیز آمریکا در اقتصاد جهانی، نظام مالی، فناوری و قدرت نظامی جایگاه بسیار بزرگی پیدا کرد.
🌎 درس بزرگ تاریخ
قدامت یک تمدن بهتنهایی قدرت نمیسازد.
تمدنهای بسیار قدیمی میتوانند ضعیف شوند و کشورهایی با تاریخ سیاسی نسبتاً کوتاه مثل: امریکا، اسرائیل، پاکستان، میتوانند به قدرتهای بزرگ تبدیل شوند.
تاریخ فقط برای افتخار کردن به گذشته نیست؛
تاریخ برای فهمیدن اشتباهات گذشته و ساختن فردا.
حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین #افغانستان با ابراز خرسندی، پیروزی خانم عایشه وهاب @aishabbwahab را بهعنوان اولین فرد #افغان تبار به مجلس نمایندگان کانگرس ایالات متحده #امریکا، صمیمانه تبریک میگوید.
رئیسجمهور پیشین، با آرزوی موفقیت بیشتر برای خانم وهاب، خاطرنشان مینماید که پیروزی ایشان در یک رقابت نابرابر نشان لیاقت زنان و دختران افغان برای حضور و مشارکت در عرصههای مختلف اجتماع است و اگر فرصت مناسب در داخل یا خارج از کشور برای شان فراهم باشد، نقش سازنده در رشد و توسعه جامعه و کشور خواهند داشت.
فرا رسیدن #سالروز_استقلال کشور را به هموطنان عزیز تبریک میگویم و با ارج گذاری به ایثار و فداکاری مبارزان راه آزادی و استقلال، یاد و خاطره آنان را گرامی میدارم.
هموطنان گرامی!
هرچند بدست آوردن استقلال و تحمل سختیهای مبارزه برای رسیدن به آن، ارزشمند و باعث اعتبار و افتخار ملت ماست اما حفظ استقلال و بهرهمندی از لوازم آن، در صورتی ممکن است که #افغانستان عزیز یک کشور قوی و متکی بخود باشد در حالیکه قوت یک مملکت بسته به صلح و ثبات پایدار، وحدت ملی و داشتن جوانان آراسته به زیور علم و دانش است.
نیک میدانیم که قوای بشری تعلیم یافته در صورتی تربیت میشود که فرصت آموزش و تعلیم برای تمام فرزندان ما اعم از دختران و پسران فراهم باشد و اتحاد و اتفاق بین مردم در صورتی استحکام مییابد که احساس مالکیت همگانی و باور به سرنوشت مشترک گسترش یابد. افغانستان تنها با پشتوانهٔ انسجام و قوت ملی میتواند از مزایای استقلال برخوردار شده به پیشرفت نایل آید و همزمان، عضو مسئول و با اعتبار جامعه بینالمللی با جایگاه شایسته و قابل احترام در جهان باشد.
بار دیگر، سالروز استقلال افغانستان عزیز را تبریک گفته برای وطن و هموطنان عزتمند خود آرامش، آسایش و بهروزی استدعا مینمایم.
حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین #افغانستان، با ابراز خرسندی، دستیابی تیم ملی #اسپانیا به مقام قهرمانی و کسب رتبه نخست #جام_جهانی_فوتبال_۲۰۲۶ را به دولت و مردم آن کشور تبریک میگوید.
رئیسجمهور پیشین افغانستان با تمجید از نقشآفرینی مثبت ورزشکاران، خاطرنشان مینماید که ورزش و مسابقات ورزشی باعث تقویت همبستگی و تحکیم روابط دوستانه و مسالمتآمیز میان کشورها بوده در گسترش رویکردهای صلحآمیز نقش ارزنده دارد.
@SpainMFA
اظهارات و تسلیت حامد کرزی رئیس جمهور پیشین #افغانستان در پیوند به درگذشت والاحضرت شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی امیر پیشین دولت #قطر در گفتگو با شبکه الجزیره @AJArabic.
#جاپان دوست دیرین و راستین مردم #افغانستان است و از بیشتر از دو دهه به اینسو، همواره برای ترقی و توسعهٔ افغانستان، بالاخص با حمایت از سکتور آموزشی و اعطای بورسهای تحصیلی در تربیت قوای بشری، همکاری بیشائبه داشته است.
با قدردانی صمیمانه از همکاریهای همیشگی کشور دوست جاپان، از بابت اعلام بورسهای جدید تحصیلی آن کشور برای جوانان #افغان تشکر ویژه مینمایم.
Er war Präsident Afghanistans und lebt heute wie ein Gefangener im eigenen Land: Hamid Karzai engagiert sich in seiner Heimat für die Rechte von Frauen und Mädchen. Dafür zahlt er einen hohen Preis. https://t.co/kGXqZWpSck
انالله و انا الیه راجعون
شهادت آیتالله سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، تعدادی از اعضای خانواده و همراهان ایشان و نیز شهادت جمعی از مردم ملکی آن کشور را به دولت و ملت برادر ایران تسلیت میگویم.
با قدردانی از حمایت همیشگی ایشان از مردم افغانستان و با اظهار همدردی با مردم شریف ایران، برای شهدا بهشت برین و برای کشور دوست و برادر ایران، صلح، امنیت و سعادت استدعا مینمایم.
پاکستان در پنج دهه با دامنزدن به نفاق، همواره کوشیده منافع ملی افغانستان را تضعیف و ما را از درون ضربهپذیر کند؛ اما تاریخ ثابت کرده هر زمان مردم افغانستان متحد بودهاند، هیچ توطئهای به نتیجه نرسیده است. هوشیاری، همبستگی و اولویتدادن به منافع ملی، بهترین پاسخ ماست. کسانی که بهخاطر منافع شخصی، منافع ملی را زیر پا میگذارند، خائناند و در وجدان مردم جایگاهی ندارند؛ و هرکس از آنان حمایت کند، انشاءالله در دنیا و آخرت شرمسار خواهد شد و خطاب به کسانی که درک و تعریفی از منافع ملی ندارند: بدانید هیچگاه همدستی با دشمن، کسی را به قدرت پایدار نرسانده است. قدرتی که بر نفاق و خیانت بنا شود، عمری کوتاه دارد؛ و در آخرت نیز اللهﷻ جزایی خواهد داد که هیچ راه گریز از آن نیست. 🇦🇫