İlker

Marmara Üniversitesi |Türk Dili ve Edebiyatı YL

[TMKV @TMKV1969]

Türkiye Millî Kültür Vakfı tarafından düzenlenen edebiyattan tarihe, sanattan psikolojiye ve dijital kültüre uzanan çeşitli başlıklarda genç araştırmacıların sunum yapacağı II. Lisansüstü Öğrenci Sempozyumu için geri sayım başladı!
#TürkiyeMilliKültürVakfı #TMKV #Sempozyum

[C. Cengiz Çevik @jimithekewl]

Yapay zekadan şikayet etmenin yersiz olduğunu düşünen bir yazar ve hocanın yazısı:

Öğrencilerim Yapay Zekâ Kullanıyor. Ee, Ne Olmuş?
Yazan: John McWhorter

Gençler artık daha az okuyor ve botlara güveniyorlar; ama insanlara düşünmeyi öğretmenin başka yolları da var.

Ortaokul çağındaki kızlarım bana büyük şekilde gurur veriyor ama hâlâ kitap kurdu olmamalarına alışmaya çalışıyorum. Eminim iki kuşak önce olsalardı, bana daha çok benzerlerdi: Burnu daima bir kitabın içinde, yalnızca karşıdan karşıya geçerken ya da tabaktaki çatalı yönlendirmek için başını kaldıran tiplerden. Oysa bugün, kitapla dolu evimizde, babalarının çoğu zaman rahat bir okuma koltuğuna gömülü olduğu bu ortamda bile, onların gözleri genellikle bir ekrana dikilmiş durumda.

Ama aslında, çoğu zaman benim de o rahat koltukta yaptığım şey kendi ekranıma bakmak.

1988’de, Washington Square Park’ta bir bankta oturup Anna Karenina’nın büyük bir kısmını okumuştum. Yanıma oturan biri, ne okuduğumu görünce “Aa, bak, Anna ile Vronski oradalar!” demişti. Tolstoy’un destanına öylesine dalmıştım ki, başımı kaldırıp gerçekten onları yürürken görmeyi beklemiştim bir an.

Bugün aynı parkta otursam, muhtemelen telefonumda aşağı yukarı kaydırma yapıyor olurdum.

Okuma Azaldı, Ama Bu Felaket Değil

Bir dilbilimci, profesör ve yazar olarak, bu değişimden yakınmam beklenecektir elbette. Görünüşe göre dünyanın dört bir yanındaki eğitimcilerin görevi, öğrencilerin artık eskisi kadar okumadığından ve okumakla yetinmeyip makalelerini de yapay zekâya yazdırdıklarından dolayı hayıflanmaktır. Açıkçası, bu gelişmeler beni geceleri uykusuz bırakmıyor. Öğrencilerin parmaklarının ucunda çok daha az bilginin bulunduğu bir dönemi özlemek bana yanlış geliyor. Gerçek dünyaya atıldıklarında da işleri büyük ölçüde yapay zekâya bırakacaklarsa, bunu şimdi yapmalarını kim suçlayabilir?

Gençler gerçekten daha az okuyor. Michigan Üniversitesi’nin “Geleceği İzleme” araştırmasına göre, 1976’da lise son sınıf öğrencilerinin yaklaşık yüzde 40’ı geçtiğimiz yıl zevk için en az altı kitap okuduklarını söylüyordu; yüzde 11,5’i ise hiç okumadıklarını. 2022’ye gelindiğinde bu oranlar neredeyse tamamen tersine dönmüştü: gençlerin giderek azalan bir kesimi eğlenmek için kitap okumaya istekli görünüyor.

“Görsel Çağ” Paniklerine Katılmıyorum

Birçok kültür eleştirmeni bu durumu kaygı verici buluyor: Yazılı sözcük yerine imgenin, roman yerine kısa videonun yüceltilmesi, hepimizi topluca aptallaştıracak, diyorlar. Yanılıyorlar bence.

Basılı metin ve onun nimetleri yok olmayacak; sadece sahneyi paylaşmak zorunda kalacaklar. Eleştirmenler, dikkat çekmek için verilen rekabetin, düşük kaliteli, kolay tüketilen içerikleri çoğalttığını söyleyebilir. Ancak bu, düşünce içerikli yazıların ve derin diyalogların, Substack bültenlerinin ve podcast’lerin çoğalmasını göz ardı eder. Bunlar, daha fazla fikir, daha fazla bilgi ve dolayısıyla okumak ve düşünmek için daha fazla fırsat talebine işaret ediyor.

Kızlarım hâlâ kitap okuyor, sadece zamanlarını gerçekten ateşli biçimde sevdikleri eserlere ayırmayı tercih ediyorlar. Bunların arasında Tahereh Mafi’nin Shatter Me dizisi ve Chris Colfer’ın altı ciltlik Land of Stories serisi var. Ben onlara bu kitapları yüksek sesle okurken o kadar çok sevdiler ki, belki yeniden okuruz. Ben onların yaşındayken, yapılacak başka bir şey olmadığı için, iyi olmayan pek çok kitap okudum. Belki bu bana sabır ve düşük dopamin ödülü veren deneyimlere tahammül etmeyi öğretti, ama The White Lotus gibi diziler o zamanlar olsaydı, minnettar olurdum.

Eskiden eğlence seçeneği Middlemarch ile müzikhol, Sister Carrie ile vodvil, The Invisible Man ile I Dream of Jeannie arasındaydı. Bugünse kolay, aptalca içeriğe olan iştahımız çevrimiçi videolarla, hayvan sakarlıkları ve makyaj tüyoları gibi kısa kliplerle doyuruluyor. Kızlarımın utanarak izlediklerini itiraf ettikleri bu dijital abur cuburu günde ne kadar tüketeceklerini artık sınırlayarak belirliyorum. Ancak tüm çevrimiçi içerikleri kaba ya da aptallaştırıcı diye bir kenara atmak, içindeki zekice unsurları gözden kaçırmak olur. Kızlarımın ikisi de benim o yaştayken olduğumdan daha esprili, büyük ölçüde çevrimiçi yayınlarda gördükleri komik ve biçimlendirilmiş dil yüzünden. Bir içeriğin yaygın olması, onun sanattan yoksun olduğu anlamına gelmez.

Hayal Gücü Argümanı Zayıf

Eleştirmenler, videolar yerine kitapların daha değerli olduğunu, çünkü hayal gücü gerektirdiğini ve bu sayede daha güçlü düşünürler yarattığını söylerler. Bu tanıdık argüman bana, mevcut önyargıları sonradan akılla meşrulaştırma gibi geliyor. Video hep var olsaydı, insanların “Keşke bu hikâyeleri kelimelere dökebilsek de kendi imgelerimizi oluşturabilsek” diye düşüneceğini sanmıyorum. Ayrıca hiç kimsenin, tiyatronun seyirciyi görsellere maruz bırakarak, oyunu okuyarak hayal etme fırsatını elinden aldığı için dezavantajlı kıldığını savunduğunu da duymadım. Eskiden de birçok kişi, hayal gücü gerektirdiği için radyonun televizyondan daha iyi olduğunu iddia ediyordu ama kim Severance dizisinin radyo oyunu olarak daha iyi olacağını düşünür ki?

Eskiden de Kimse Her Şeyi Okumuyordu

Muhtemelen öğrencilerin eskiden ne kadar “yoğun okuma” yaptığını abartıyoruz. (CliffsNotes’u hatırlayan var mı?) Ben üniversitedeyken, arkadaşlarımın pek azı kendilerine verilen her şeyi okurdu. TikTok öncesi dönemin öğrencileri bile çoğu materyali okumadıklarını itiraf ediyor. Bu kısmen, profesörlerin aşırı miktarda metin ödevlendirmesi ama derste yalnızca küçük bir bölümünü tartışmasıyla ilgili. Hatırlıyorum, profesörün hiç değinmediği sonsuz bir Kierkegaard pasajını okumak zorunda kalmıştım; Lorca’nın Bodas de Sangre oyunundan ise yalnızca bir sayfa konuşmuştuk. Bir öğrencim zamanında beni “aşırı yüklenmekle” suçlayınca, değişim zamanı geldiğini fark ettim. Artık daha yönetilebilir uzunlukta pasajlar veriyorum, böylece hepsini tartışabiliyoruz. Bu hem onların hem benim zamanımın daha iyi bir kullanımı; ayrıca sınıfta çok daha verimli tartışmalar doğuruyor.

Yapay Zekâ Çağında Yeni Yazma Yolları

Yapay zekânın yükselişiyle birlikte, artık soyut bir konuda klasik “beş paragraflık” kompozisyon ödevi vermeyeceğim. “Jane Austen’ın Pride and Prejudice romanında ironi nasıl ifade edilmiştir?” ya da “Aristoteles’in erdem anlayışı, Platon’unkinden nasıl ayrılır?” gibi ödevler… Belki profesörlük görevimden kaçıyor gibi görünebilirim. Oysa yalnızca teknolojinin gerçeklerine boyun eğiyorum. Bu tür makaleleri artık yapay zekâ yazabiliyor. Öğrencileri bunları yazmaya göndermek, sanki telefonlarındaki hesap makinesini kullanmayacaklarmış gibi onlara kesir işlemleri yaptırmak gibi.

O eski usul kompozisyonun amacı, bir argüman geliştirme becerisi kazandırmaktı. Bu hâlâ gerekli; sadece yöntemi değiştirmemiz gerekiyor. Bazı durumlarda bu, öğrencilerin bu yazıları sınıf içinde, ekran olmadan, o meşhur mavi sınav defterlerine yazarak tamamlaması anlamına geliyor. Ayrıca yapay zekânın cevaplayamayacağı türden, kişisel yorum gerektiren sorular sormanın yollarını da buldum. Örneğin: “İlk başta çirkin görünen sanatı topluma nasıl benimsetebiliriz?” Bu, derste tartıştığımız malzemeden besleniyor. Profesörlerin sınıf içi katılım için daha net standartlar belirlemesi de gerekecek.

Klasik Kompozisyonun Sonu, Düşünmenin Değil

Üniversitede kompozisyon yazmaktan nefret ederdim. Bu ödevler bana fazla soyut ve ilgisiz gelirdi, notlarımı neye göre alacağımı asla bilemezdim. Yani “iyi bir deneme”nin ne olduğu bana hiçbir zaman açık değildi. Yalnız olmadığımı biliyorum. Okulu hep sevmişimdir ama o kuru, ürkütücü makale ödevleri, yazmayı sevebileceğimi fark etmemi engelledi. Yapay zekânın bu angaryayı devre dışı bırakmasına hiç üzülmüyorum. Öğrencilere düşünmeyi öğretmenin başka yolları da var.

Dilbilgisi ve İfade: Artık Başka Araçlarımız Var

Kompozisyonlar, aynı zamanda öğrencilerin doğru dilbilgisiyle, kendilerini açık ve toplumsal olarak kabul edilebilir biçimde ifade etmelerini öğretmeyi amaçlıyordu. Ama bir zamanlar insanların kendi yiyeceklerini yetiştirmeyi ya da papyon bağlamayı bilmesi de gerekirdi. Artık o dönemleri aştık — sarkık sıfat-fiilleri önlemek zorunda olmayı da öyle. Her zaman kendimizi açık ifade etmemiz gerekecek ama artık bunu başarmamıza yardım eden yapay zekâ araçları var.

Birçok dilbilgisi kuralının açıklıktan ziyade modaya veya tercihe dayandığını da unutmamalıyız. Bu kuralları, tıpkı bir giyim kodu gibi ezberlememiz beklenir: Oxford virgülü (ya da onun yokluğu!), which mi that mı (Henry Fowler’ın uydurduğu bir ayrım), less books yerine fewer books. Artık yapay zekâ bize bu kodları nasıl yöneteceğimizi söylüyor. Kimimiz hâlâ who ile whom arasındaki farkı bilmekten keyif alacak, tıpkı papyon bağlamayı doğru öğrenmek isteyebileceğimiz gibi. Ama çoğu insan bu işi bir makineye devretmekten memnun olacaktır.

Sonuç: Düşünmek İçin Zaman Kazanmak

Evet, iki çocuğumdan birinin uzun klasik romanları benim kadar benimseyip benimsemeyeceğini düşünmek şaşırtıcı. Ama onlar benden çok daha zengin bir içerik çeşitliliğine sahip ve benim görevim, Tolstoy’u benden daha az okusalar bile, en iyi içerikle mümkün olduğunca derinlemesine ilgilenmelerini teşvik etmek.

Dilbilgisi kurallarını öylesine ilginç buluyorum ki hayatımın büyük kısmını bunları incelemeye adadım. Ama kızlarımın ve öğrencilerimin bu keyfi kuralları ezberlemeye bu kadar enerji harcamalarına gerek kalmamasına da memnunum. Dileğim, yapay zekânın bu angaryanın bir kısmını üstlenmesi sayesinde, onların gerçekten kendi başlarına düşünmeye daha çok zaman ayırabilmeleri.

John McWhorter, “My Students Use AI. So What?”, The Atlantic, 23 Ekim 2025). Link: https://t.co/DbXfPdMVRh

[BSFblog @BSFblog]

📜 Yakın Bir Vatan Uzak Bir Gurbet

✍️ İlker Ateş

"Akşam minarelerden yükselen ezan sesleriyle şehrin üzerinde yankılanan ince bir hüzün var. Sanki taşlar, kubbeler ve eski çınarlar bile dua ediyor. Bu ses, ince bir sızı gibi…"

👉 Yazının tamamına "Mercek" başlığı altından ulaşabilirsiniz.
https://t.co/cfQMdfUqRU

[Şehriban @sehribaan_]

Acımı anlayabilirsiniz ama onu hissedemezsiniz.

Kirazın Tadı, Abbas Kiyarüstemi (1997)

[İlker @ilkerateees]

"Türkiye, bugün, dış ülkelere gitmeyip içerde kalan en iyi beyinlerini parazit faaliyetlerde israf eden bir ülkedir."

|Doğan Avcıoğlu, Devrim Üzerine.

[İlker @ilkerateees]

Aramızdaki bu hasrete son vermenin zamanı geldi.

[Şeyma Subaşı @cocugunuyanisi]

Çok yakında raflarda yerini alacak sayımız @butimaredebiyat Şimdilik kapağıyla sizlerle... @YldzRamazanolu ve @aherlizamanlar ve hatta yepyeni bir bölüm olan İlk Kitaplar bölümünde @htc_nisan söyleşisiyle... Tüm katkı veren yazarlara teşekkürlerimizle...

[bûtimar @butimaredebiyat]

Yepyeni sayımız yakında raflarda ve @DergiKapinda, @dergi_po gibi platformlarda satışta olacak... Tüm katkı veren yazarlara teşekkürle...

[Deus Ex Machina @cikisharitasi]

Enginde yatan o berrak sayfa.

[Deus Ex Machina @cikisharitasi]

Asaf Hâlet Çelebi.

[Deus Ex Machina @cikisharitasi]

"Allah'ım,
Güvercinin ruhunu vahşi hayvanlara emanet etme."

— Furuğ Ferruhzad

[Sarmaşık Dergisi @Sarmasikdergisi]

✍🏻İlker Ateş’in kaleme aldığı bu yazı, Selçuk Baran’ın Haziran kitabı üzerinden sıradan hayatların derin sessizliğine, görünmeyen insanların dünyasına odaklanıyor.

https://t.co/GM5Nx8XCMv

[Deus Ex Machina @cikisharitasi]

diye övgü, diye sana, diye haziran

Haydar Ergülen.

[ahmet edip başaran @ahmetedip]

Muhit Haziran, insan olmanın güzelliği dosyasıyla çıktı. Bu sayıda aynı zamanda son çıkan kitabımız Yeryüzü Eşiği hakkında bir dosya da var. Mehmet Tepe, Mehmet Yılmaz, Mehmet Özger, Cengizhan Konuş ve Said Yavuz'a dosyaya katkılarından dolayı ayrı ayrı çok teşekkür ediyorum...🌹

[İlker @ilkerateees]

📚 "Yeryüzünde bulunan tüm insanlarda lacivert gözlü, esmer bakışlı, buğday tenli, ateş yürekli bir vicdan bulunur ve insan vicdanından vazgeçemez. Ancak an gelir, vicdan insanı terk eder, nedeni bilinmez; çünkü özgürdür. Soru sorulmaz, o öyle istemiştir."

[Sarmaşık Dergisi @Sarmasikdergisi]

📣 Sarmaşık Dergisi Yayında!
Aylar süren emek, fikir, tartışma ve ilhamla hazırladığımız ilk sayımız artık sizlerle!
Bu sürecin her harfinde, noktasında, satırında emeği olan herkese teşekkür ederiz.
Ve tabii ki en büyük teşekkür, okuyacak olan sizlere… 🤎

[Murat Çelik @muratcelik81]

Yıldız Ecevit'in Orhan Kemal Roman Armağanı Jürisine 5 Nisan 2021 tarihli mektubu.
Bunu belki yayımlamamalıydım fakat adı geçen üç yazar Yıldız Ecevit tarafından "değer görüldüğünü" bilmeli ve bir edebiyat araştırmacısındaki yaklaşımı görebilenler görmeli.