Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, ấy là biết vậy
Đó là câu của Khổng tử trong Luận Ngữ: “Tri vi tri, bất tri vi bất tri, thị tri dã.” Biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, ấy là biết vậy.
Biết thì dễ, không biết mới là vấn đề, vì chúng ta thường không biết rằng ta không biết – nói bậy nói bạ, nói lảm nhảm, nói khùng điên, nhưng cũng tưởng là mình biết, mình đúng. Đã nói là “không biết”, cho nên đã không biết điều gì thì thường là mình cũng không biết rằng “mình không biết rằng mình không biết điều đó,” mà cứ lảm nhảm như là người biết thật.
Đó là vấn đề lớn của thế giới. Người cố tình lừa bịp thiên hạ thì ít, nhưng người vô tình lừa bịp thiên hạ vì mình cứ tưởng rằng mình biết trong khi mình chẳng biết gì cả, thì nhiều. Đặc biệt là trong vấn đề kinh sách và đời sống tâm linh – rất nhiều thầy, cha, sư, nhà thuyết giảng đủ mọi kiểu, lảm nhảm kinh sách chỉ bằng lảm nhảm các cụm từ trong kinh sách, nhưng chẳng hiểu abc gì cả để mà sống và tư duy cho chính xác, dạy giáo dân và học trò được zero, nhưng cả thầy lẫn trò đều chẳng biết điều đó và đều tưởng rằng thấy rất uyên bác và thâm hậu.
Điều này đúng cho ít nhất là gần 100% các thầy trên thế giới. Thiểu số rất nhỏ các thầy biết thì chăm chú thực hành và cũng chẳng nói gì với ai nhiều, vì các thầy đó thường không rành chữ mà chỉ rành thực hành nên chẳng đủ sức để huyên thuyên bất tận.
Thế giới chẳng tự nhiên mà si mê và hỗn loạn, chiến tranh, đấu đá, và chết chóc xưa nay.
Chính vì “không biết” là điều khó khăn, cho nên đây là điều các bạn cần quan tâm nhất:
1. Gặp ai sống bằng nghề gì thì cũng nên tự động xem người đó là thầy của mình trong lĩnh vực nghề nghiệp của họ. Ví dụ: Gặp anh nông dân thì hãy xem anh ấy là thầy của mình trong những loại trồng trọt anh đã từng làm.
Nhìn như thế thì thế giới có cả tỉ người là thầy của mình trong nhiều lĩnh vực. Mình sẽ khiêm tốn hơn và học hỏi nhiều hơn, vì gặp ai mình cũng là học trò hỏi về những điều người ấy giỏi hơn mình.
Nếu bạn chưa thấy ai cũng là thầy của mình thì bạn chưa thực sự biết khiêm tốn có nghĩa là gì.
2. Thầy nào giảng gì nói gì thì nghe rồi để đó, đừng chạy theo mấy đám tiếp thị hồ hỡi ca tụng thầy như một đám hát bộ, trong khi thầy thực sự có thể là hàng rởm.
Nếu bạn thấy thầy nói có thể đáng tin thì hãy thực hành lời thầy dạy từ từ để kiểm chứng xem thầy nói có đúng không. Lúc đó mới nên định giá thầy thật hay giả.
Nếu bạn mới nghe qua mà thấy thầy có lý thì thường là thầy giả. Ví dụ:
– “Chúa thương những người yêu Chúa và trừng phạt người làm mất lòng Chúa.” Nghe rất có lý, nhưng sai vì Chúa không phải là cậu ngốc. Cô giáo vườn trẻ cũng không làm thế. Cô yêu tất cả mọi bé, bé làm vui lòng cô hay bé làm phật lòng cô.
– “Yêu người thân của bạn và chống kẻ thù của bạn” nghe rất có lý, nhưng thầy lớn nào cũng nói đó là sai, si mê, và nguồn gốc của chiến tranh và tội lỗi. Yêu tất cả mọi người không phân biệt ai.
Các bạn, nếu thầy nói nghe rất có lý thì thường là thầy rởm. Nếu bạn chỉ thích điều có lý thì bạn học được gì – bạn đã biết điều nào có lý, điều nào vô lý, hết sạch rồi. Có gì để cần nghe thầy nào dạy thêm?
Chân lý thường nghe chói tai, như “yêu tất cả mọi người kể cả kẻ thù của con.” Chân lý không nằm trong “có lý” mà nằm trong “sự thật” biết được nhờ “thực hành” nghiêm chỉnh.
Các bạn, hãy tự là thầy của mình. Thế thì bạn chẳng lo bị ai lừa bịp. Đương nhiên là bạn có thể tự lừa bạn mà không biết. Nhưng nếu bạn tinh ý, bạn sẽ từ từ nhận ra mình đang lừa mình – ít nhất là dễ hơn nhận ra các chuyên gia lừa bịp lừa mình.
Chúc các bạn luôn có nhiều trí tuệ.
Mến, Hoành
Thứ đáng sợ nhất không phải là thiếu kiến thức, mà là teo cơ tư duy, khi bạn có thể tiếp nhận mọi thứ nhưng không còn đủ năng lực tự kiến tạo nhận thức.
Chúng ta đang sống trong một thế giới mà thuật toán định hướng sự chú ý, đám đông định hình quan điểm, còn AI sẵn sàng suy nghĩ hộ bạn. Mọi thứ đều tiện lợi, ngoại trừ một điều: nếu không chủ động rèn luyện, năng lực tư duy độc lập của bạn có thể dần bị bào mòn.
Tâm lý học gọi một trong những chiếc bẫy nhận thức ấy là thiên kiến xác nhận: con người thường ưu tiên thông tin củng cố niềm tin sẵn có thay vì chủ động tìm kiếm sự thật. Vì thế, thông minh không chỉ là biết nhiều, mà còn là biết nghi ngờ chính những điều mình tin.
Hãy học. Học sâu. Học rộng. Và học cách tự học.
Đừng thần thánh hóa bất kỳ hệ thống giáo dục nào. Đừng tuyệt đối hóa bất kỳ người thầy nào. Trường học có thể cấp bằng, thầy cô có thể truyền đạt kiến thức, nhưng không ai có nghĩa vụ tiến hóa thay bạn.
Bằng cấp chứng minh bạn đã hoàn thành một chương trình. Nó không bảo đảm bạn đủ năng lực để thích nghi với một thế giới liên tục biến đổi.
Trong thời đại AI, câu trả lời ngày càng rẻ. Năng lực tư duy độc lập mới là thứ đắt giá.
Mình không có nhu cầu trở thành người biết tất cả. Mình chỉ không chấp nhận sống cả đời trong giới hạn của những gì mình đã biết.
Đọc để mở rộng thế giới quan. Học để nâng cấp năng lực. Phản biện để không trở thành bản sao tư duy của đám đông.
Không cần hơn ai. Nhưng nhất định không được ngừng tiến hóa.
Đầu tuần an lành #khaituecoach