Nazli Erad

@nazlierad

Joined July 2010

167 Following

117 Followers

710 Posts

nazlierad retweeted

Sezen Ada

@bluemoonyellows

6 minutes ago

Navarin, 1821: Sığınacak Liman Bulamayanlar Ağustos ayının sonlarına doğru, Mora'nın güneybatı kıyısındaki Navarin kalesinin surları ardında aylardır süren bir bekleyiş sona eriyordu. Denizden beklenen yardım gelmemişti; erzak tükenmiş, kuyular kirlenmişti. 19 Ağustos 1821'de kapılar açıldığında, içeride sıkışmış binlerce insanın çoğu o günün akşamını görmeyecekti. Bu bir savaş değildi "Navarin Muharebesi" ya da "Navarin kuşatması" gibi ifadeler zaman zaman kullanılır, ama bu tarihin diline yapılan bir haksızlıktır. Savaş, karşı karşıya gelen iki silahlı gücün çatışmasıdır; mevzisi, cephesi, taraflar arasında bir güç dengesi vardır. 1821 baharında Mora kırsalında yaşanan şeyin böyle bir dengesi yoktu. Kalelerdeki garnizonlarda hiç değilse sur, biraz silah ve bir miktar erzak vardı. Ama dağınık çiftliklerde, adı bugün hiçbir haritada geçmeyen küçük köylerde yaşayan sivil aileler için ortada ne savunacak bir cephe ne de pazarlık edecek bir muhatap vardı. Bu insanlar bir çatışmanın "tarafı" değil, doğrudan "hedefi" idi. Bu yüzden ilerleyen satırlarda kullanacağımız kavram "savaş" değil: kırsal tasfiye, savunmasızlığın istismarı, sistematik yok ediş, asimetrik şiddet. Ölçü, kimin kazandığı değil; kimin hiçbir savunma imkânı olmadan yok edildiğidir. Önce bir itiraf: kimse gerçek sayıyı bilmiyor Bu hikâyeye başlamadan önce, üzerinde nadiren durulan ama aslında her şeyi etkileyen bir meseleyle yüzleşmek gerekiyor: o dönemde Mora'da kaç Müslüman yaşıyordu, dolayısıyla kaç kişi hayatını kaybetti? Dürüst cevap: kimse tam olarak bilmiyor. Osmanlı İmparatorluğu'nun imparatorluk çapındaki ilk resmî nüfus sayımı ancak 1831'de yapılabildi yani bu olaylardan on yıl sonra. 1821'de elde bulunan veriler doğrudan bir "sayım" değil, vergi ve asker yükümlülüğü amacıyla tutulan hane (ev/aile) kayıtlarıydı. Devlet insanları tek tek saymıyor, bir bölgedeki hane sayısını tespit ediyor, nüfusu tahmin etmek için de bunu sabit bir katsayıyla genellikle dört çarpıyordu. Bu yöntem tarihçiler arasında uzun süredir tartışmalı; hane başına düşen ortalama kişi sayısının bölgeden bölgeye, dönemden döneme değiştiği, kadınların ve küçük çocukların kayıtlara eksik yansıdığı biliniyor. 1821 Mora'sı özelinde bu sorun daha da büyür: çocuk doğurganlığının hâlâ çok yüksek olduğu, kalabalık ailelerin norm sayıldığı bir dönemden bahsediyoruz. Böyle bir dönemde "hane çarpı dört" formülünün gerçek nüfusu yansıtması pek olası değil. İki kale, tek isim Burada küçük ama önemli bir coğrafi netlik gerekiyor. Navarin Körfezi'nin girişini iki ayrı kale korur: körfezin kuzeyinde, 13. yüzyıldan kalma Haçlı yapımı Eski Navarin (Palaiokastro); güneyinde ise Osmanlıların 1573'te Lepanto yenilgisinin ardından inşa ettiği, çok daha büyük ve kalabalık olan Yenikale (Neokastro). 1821'deki kuşatma ve katliamın asıl sahnesi, kentin can damarı olan, içinde caminin de bulunduğu Neokastro'dur bugün Pylos kasabasının içinde duran, ziyaretçilerin gezdiği kale budur. Bu ayrımı yapmadan sadece "Navarin kalesi" demek, olayın somut coğrafyasını bulanıklaştırıyor. Kaleye hiç ulaşamayanlar İsyan Mart 1821'de patlak verdiğinde, kırsaldaki Müslüman aileler için ortada bir "savaş" diye bir şey yoktu çünkü çoğu, isyanın başladığından bile haberdar değildi. Tarlasında, zeytinliğinde, küçük çiftliğinde günlük işine devam eden bu insanlar, komşularının silahlandığını ve en yakın kaleye sığınmaları gerektiğini öğrendiklerinde artık genellikle çok geçti; etrafları çoktan sarılmıştı. Osmanlı arşiv belgelerine dayanan bir araştırmaya göre, isyanın ilk günlerinde Arkadya ve Andurusa bölgesindeki Müslümanlar Koron, Moton ve Navarin'e; Mezistre ve Fenar halkı ise Tripoliçe'ye kaçmaya çalıştı. Ama yollar güvenli değildi. Silahlı çeteler, kaleye ulaşmaya çalışan bu kafileleri yol üstünde durdurdu. Bu kaybın büyüklüğünü anlamak için dökülen kanın ayrıntısına ihtiyaç yok; geride kalan boşluğa bakmak yeterli. Yarım kalmış hasatlara, terk edilmiş ocaklara, birkaç hafta içinde hiçbir kayıtta bir daha adı geçmeyen onlarca köye. "Navarin kalesi düştü" cümlesi, aslında bu adsız kırsal nüfusun üzerini örten devasa bir sessizlikten ibarettir. Kaleye ulaşabilenler ise, ironik biçimde, hayatta kalma ihtimali en yüksek olanlardı çünkü en azından birkaç ay daha zaman kazanabildiler. Aylarca süren açlık, bir gün bozulan söz Navarin'e ulaşabilenler için de kurtuluş değil, yeni bir sınav başlıyordu. Maniot komutan Konstantinos Pierrakos Mavromichalis önderliğindeki Yunan kuvvetleri, Mart 1821'de Neokastro'yu kuşattı. Kent denizden hiçbir yardım alamadı; kuşatma yaz boyunca sürdü, kırsaldan gelen sığınmacılarla kalabalıklaşan nüfus erzağı hızla tüketti. Burada, dönemin kendi kurallarına göre bile önemli bir ayrıntıyı hatırlamak gerekiyor. 19. yüzyıl başında Avrupa'da hâlâ geçerli olan geleneksel kuşatma hukukuna göre, bir kale zorla ele geçirilmeden önce teslim olursa sakinlerine "aman" (güvenli geçiş) verilmesi beklenirdi; ancak son ana kadar direnip zorla düşürülen bir kale "amansız" sayılır, sakinleri kılıçtan geçirilebilirdi. Navarin'in Müslüman sakinleri bu ayrımın hangi tarafında olduklarını biliyordu: kaleyi zorla değil, pazarlıkla, bir anlaşmayla teslim ettiler. Yani dönemin kendi acımasız kurallarına göre bile, onlara güvenlik borçluydu. Dayanma noktasına gelen halk teslim olmayı teklif etti. Yunan müzakereciler Poniropoulos, Typaldos ve Gregorios Methonis bir söz verdi: silahları ve kaledeki tüm kamu malını, parayı, mücevherleri teslim edin, karşılığında güvenli biçimde Mısır'a geçirilin. Türkler bu sözü tuttu; ellerindeki her şeyi teslim ettiler. Yunan taraf tutmadı. Kuşatma sırasında Mavromichalis'in öldürülmesi, teslim şartlarının çiğnenmesi için bahaneye dönüştürüldü. Yıllar sonra müzakerecilerden Poniropoulos, İngiliz general Thomas Gordon'a çarpıcı bir itirafta bulundu: teslim belgesinin Türklerde kalan nüshasını kendi elleriyle yok ettiğini, böylece ortada hiçbir anlaşmanın yapılmamış gibi görünmesini sağladığını söyledi. Bu tek cümle, olayın "kızışmış bir kalabalığın kontrolden çıkması" değil, üzerinde düşünülmüş, kanıtı bile önceden yok edilmiş bir ihanet olduğunu gösteriyor. Navarin’de yaşananlar tekil ve anlık bir vahşet değil; Mora’nın geneline yayılan, kelimelerin tarif etmekte yetersiz kaldığı toplu bir yok edişin en kanlı sahnelerinden biriydi. Bu bir savaş değil, en yalın anlamıyla sivil bir nüfusa yönelik soy kırım mantığıydı. Ancak ne yazık ki tarihsel anlatıların çoğu sadece kale surlarına odaklanmış; çevre köylerde ve dağınık çiftliklerde yaşanan asıl trajediyi gölgede bırakmıştır. İsyanın patlak verdiği ilk günlerde kırsal nüfus, neyle karşı karşıya olduğunu dahi anlayamadan devasa bir şok dalgasının ortasında kaldı. Saldırıların ön saflarında, dönemin askerî şartlarına göre son derece ağır silahlanmış Yunan ve Arvanit (Arnavut kökenli Hristiyan) çeteleri vardı. Bu çeteler, yüzyıllardır yan yana yaşayan komşuluk hukukunu bir anda silip atarak kırsaldaki Müslüman yerleşimlerine akın ettiler. İlk Şok Dalgası: Kırsalda Başlayan Topyekûn İmha Kalelere sığınma fırsatı bulamayan binlerce insan; tarlasında, evinde ya da kaçmaya çalıştığı patika yollarda hiçbir ayrım gözetilmeksizin katledildi. Mal varlıkları ve çiftlikleri yağmalandı, evleri yakıldı. Kırsaldaki bu ilk ve en acımasız dalga; sadece insan hayatını değil, o insanların bu topraklardaki varlığına dair tüm izleri evleri, mülkleri ve yaşam alanlarını bir daha geri dönülmeyecek şekilde haritadan silmeyi hedefliyordu. Navarin kalesinde daha sonra yaşanacaklar, işte kırsalda başlayan bu büyük ve vahşi imha dalgasının son perdesinden başka bir şey değildi. 19 Ağustos: kapılar açıldığında 19 Ağustos 1821’de (eski takvimle 7 Ağustos) kale kapıları nihayet açıldı. Anlaşmaya güvenen çaresiz kalabalık dışarı adım attığında, onları bir güvenlik koridoru değil, çan sesleri karşıladı. Bölgedeki din adamlarının çanları çalarak verdiği işaretle birlikte, sivil insanların üzerine hücum eden kalabalık sadece bir öfkeyi değil, adeta dinî bir görevi yerine getirircesine saldırdı. Silahlarını teslim etmiş, bitkin haldeki binlerce insan için o an kapılar bir güvenliğe değil, planlanmış bir imhaya açılmıştı. Saatler içinde kentteki Müslüman nüfusun büyük çoğunluğu yok edildi. Dönemin tarihçileri ölü sayısını 2.000 ile 3.000 arasında tahmin ediyor; hayatta kalıp kaçabilenler bir avuçtu. O gün yaşananları tanıklıklar üzerinden en sade hâliyle özetlemek gerekirse: yaş ve cinsiyet ayrımı gözetilmeksizin bir sivil nüfus hedef alındı. Birden fazla bağımsız kaynak, kadınların bir kısmının cinsel şiddete maruz kaldığını; denize kaçmaya çalışan kadın ve çocukların hedef gözetilerek vurulduğunu; tü, bebek ve küçük çocukların da bu kargaşada, kimi zaman suya girerken katledildi. Bu satırları kasıtlı olarak sade tutuyoruz. Şiddetin nasıl uygulandığının ayrıntılı tarifi dehşeti anlamamıza yardımcı olmuyor; tersine, okuyucuyu asıl meseleden orada o gün bulunan hiç kimsenin, yaşına bakılmaksızın, bir sivil olarak korunmadığı gerçeğinden uzaklaştırıyor. Bunu bilmek, nasıl olduğunun koreografisini bilmekten daha önemli. Bir rahibin gördükleri Olayın en detaylı birinci elden anlatımı, İskoç tarihçi George Finlay'in 1861 tarihli History of the Greek Revolution adlı eserinde yer alır. Finlay, olayı bizzat görmüş bir Yunan rahip olan Phrantzes'in tanıklığına dayanır; Phrantzes'in aktardıkları, denize kaçmaya çalışan yaralı kadınların bilerek hedef alındığını, kıyının kısa sürede cesetlerle dolduğunu ve bunun bir salgın korkusuna yol açtığını gösteriyor. Navarin'de Yunan davasına destek için bulunan Alman gönüllü Franz Lieber de kendi anılarında, bazı savaşçıların işledikleri şiddeti övünerek anlattığını yazmıştı; Lieber'in ifadesiyle, gördükleri onda yalnızca derin bir "nefret ve iğrenme" uyandırmıştı Yunan davasına sempatiyle gelmiş bir Avrupalı gönüllünün bile dayanamadığı bir tablodan söz ediyoruz. William St. Clair, hem That Greece Might Still Be Free (1972) hem de son eseri Who Saved the Parthenon? (2022) çalışmalarında, Mora'daki Türk varlığının 1821 baharında adeta bir anda ortadan kalktığını yazdı. St. Clair'in kendi tespitiyle, bu insanlar dünyanın geri kalanı tarafından yasının tutulmadığı, fark bile edilmediği bir biçimde sessizce kayboldular. Küller ve sessizlik Katliamın ardından geride kalanlar da kolay değildi. Cesetler kıyıya vurdu ya da sahile yığıldı; salgın hastalık tehdidi baş gösterdi, kuyular kullanılamaz hâle geldi. Hayatta bırakılan bazı çocuklar köle olarak dağıtıldı; kimisinin yıllar sonra bile hiçbir yere ait olamadan harabelerde dolaştığı anlatıldı. Camiler ya yakıldı ya yıkıldı; ayakta kalanlar başka bir dine ait ibadethanelere dönüştürüldü. Bölgenin yüzyıllara dayanan Osmanlı-Müslüman kültürel dokusu, birkaç ay içinde büyük ölçüde silindi. Batı'nın bakmadığı yer Bu hikâyenin bu kadar az bilinmesinin de kendi başına bir açıklaması var ve bu açıklama da tarihin bir parçası. 1821'de Avrupa'da esen rüzgâr, Yunan İsyanı'nı antik Yunan'ın Batı'nın kendi kökeni saydığı bir medeniyetin yeniden doğuşu olarak okuyordu. Lord Byron başta olmak üzere yüzlerce Avrupalı gönüllü, bağış toplayan aydın ve gazeteci, bu davayı kendi klasik miraslarının bir uzantısı olarak gördü; bu "Filhelenizm" (Yunan sevgisi) dalgası dönemin İngiliz, Fransız ve Alman kamuoyunu derinden etkiledi. Bu romantik çerçevede, "antik Yunan'ın torunlarının" kazandığı her zafer bir aydınlanma öyküsüne dönüşürken, bu zaferin bedelini ödeyen sıradan Müslüman köylülerin, zanaatkârların, çocukların hikâyesine yer kalmadı. St. Clair'in yukarıda aktardığımız tespiti tam da bunu anlatıyor: klasik Yunan'a duyulan hayranlık, çağdaş bir halkın acısını görünmez kılacak kadar güçlüydü. Bugün de aynı dengesizlik sürüyor Navarin'de, Tripoliçe'de, Benefşe'de yaşananlar üzerine yazılmış kapsamlı bir Batı dili eser sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. Neden hâlâ konuşmamız gerekiyor Navarin'de yaşananları anlatmayı bir tarihi borç olarak görüyoruz. Dünya bu tarihe ne kadar sessiz kalmış olursa olsun, bu bir tarihsel gerçekliktir; ve tarihsel gerçekliğin unutulması, onu yaşayanlara yapılan ikinci bir haksızlıktır. Bugün elimizde İngiliz, Fransız ve Osmanlı arşivlerinde dağınık duran belgeler, birkaç görgü tanığının kaleme aldığı anılar ve üzerinde hâlâ tartışılan rakamlar var. Son yıllarda Şükrü Ilıcak gibi araştırmacıların Osmanlı arşiv belgelerini sistematik biçimde derleyip yayımlaması, bu hikâyenin yalnızca Batı kaynaklarının anlatısına bağımlı kalmak zorunda olmadığını gösteriyor. Bu, tam bir hikâye değil eksik bir hikâye. Ama eksik olması, anlatılmaması için bir gerekçe değil. Sezen ADA Kaynaklar: - George Finlay, History of the Greek Revolution, Cilt 1 (William Blackwood and Sons, 1861). - William St. Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972; yeniden basım Open Book Publishers, 2008). - William St. Clair, Who Saved the Parthenon? A New History of the Acropolis Before, During and After the Greek Revolution (Open Book Publishers, 2022) Mora'daki Müslüman nüfusun savaşın ilk yılında neredeyse tamamen ortadan kalkışına dair güncel veriler içerir. - Thomas Gordon, History of the Greek Revolution (1832). - Justin McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922 (Darwin Press, 1995). - H. Şükrü Ilıcak, A Radical Rethinking of Empire: Ottoman State and Society during the Greek War of Independence, 1821–1826 (Doktora tezi, Harvard Üniversitesi, 2011). - H. Şükrü Ilıcak (ed.), Those Infidel Greeks: The Greek War of Independence through Ottoman Archival Documents, 2 cilt (Brill, Leiden, 2021) dönemin Osmanlı arşiv belgelerinin doğrudan derlemesi. - Ali Fuat Türkçe, "How the Turks of the Peloponnese Were Exterminated During the Greek Rebellion", TTK Belleten, Cilt 62, Sayı 233 (Nisan 1998). - T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA) HAT, İ.DH, A.MKT.MHM koleksiyonları, 1821–1822 Mora yazışmaları. - The National Archives (Kew) Foreign Office 78 ve 82 serileri. Bu yazı birincil ve ikincil kaynaklara dayanan bir derleme ve yorumdur; tarihçilik bir yorumlama disiplinidir ve bazı rakamlar, özellikle 1821 öncesi Osmanlı nüfus tahminlerine dayananlar, hâlâ akademik tartışma konusudur. © Sezen Ada 2026 Bu makaleyi iktibas edecekseniz yazar adı ve sosyal medya hesabını kaynak göstermeniz zorunludur. Sezen Ada X: @bluemoonyellows Medium : https://t.co/bZvxWhckQd Substack : https://t.co/fdvdgrDld9 Youtube: https://t.co/Nq0pswJigM 2026

bluemoonyellows's tweet photo. Navarin, 1821: Sığınacak Liman Bulamayanlar

Ağustos ayının sonlarına doğru, Mora'nın güneybatı kıyısındaki Navarin kalesinin surları ardında aylardır süren bir bekleyiş sona eriyordu. Denizden beklenen yardım gelmemişti; erzak tükenmiş, kuyular kirlenmişti. 19 Ağustos 1821'de kapılar açıldığında, içeride sıkışmış binlerce insanın çoğu o günün akşamını görmeyecekti.

Bu bir savaş değildi

"Navarin Muharebesi" ya da "Navarin kuşatması" gibi ifadeler zaman zaman kullanılır, ama bu tarihin diline yapılan bir haksızlıktır. Savaş, karşı karşıya gelen iki silahlı gücün çatışmasıdır; mevzisi, cephesi, taraflar arasında bir güç dengesi vardır. 1821 baharında Mora kırsalında yaşanan şeyin böyle bir dengesi yoktu. Kalelerdeki garnizonlarda hiç değilse sur, biraz silah ve bir miktar erzak vardı. Ama dağınık çiftliklerde, adı bugün hiçbir haritada geçmeyen küçük köylerde yaşayan sivil aileler için ortada ne savunacak bir cephe ne de pazarlık edecek bir muhatap vardı. Bu insanlar bir çatışmanın "tarafı" değil, doğrudan "hedefi" idi.

Bu yüzden ilerleyen satırlarda kullanacağımız kavram "savaş" değil: kırsal tasfiye, savunmasızlığın istismarı, sistematik yok ediş, asimetrik şiddet. Ölçü, kimin kazandığı değil; kimin hiçbir savunma imkânı olmadan yok edildiğidir.

Önce bir itiraf: kimse gerçek sayıyı bilmiyor

Bu hikâyeye başlamadan önce, üzerinde nadiren durulan ama aslında her şeyi etkileyen bir meseleyle yüzleşmek gerekiyor: o dönemde Mora'da kaç Müslüman yaşıyordu, dolayısıyla kaç kişi hayatını kaybetti?

Dürüst cevap: kimse tam olarak bilmiyor. Osmanlı İmparatorluğu'nun imparatorluk çapındaki ilk resmî nüfus sayımı ancak 1831'de yapılabildi yani bu olaylardan on yıl sonra. 1821'de elde bulunan veriler doğrudan bir "sayım" değil, vergi ve asker yükümlülüğü amacıyla tutulan hane (ev/aile) kayıtlarıydı. Devlet insanları tek tek saymıyor, bir bölgedeki hane sayısını tespit ediyor, nüfusu tahmin etmek için de bunu sabit bir katsayıyla genellikle dört çarpıyordu.
Bu yöntem tarihçiler arasında uzun süredir tartışmalı; hane başına düşen ortalama kişi sayısının bölgeden bölgeye, dönemden döneme değiştiği, kadınların ve küçük çocukların kayıtlara eksik yansıdığı biliniyor. 1821 Mora'sı özelinde bu sorun daha da büyür: çocuk doğurganlığının hâlâ çok yüksek olduğu, kalabalık ailelerin norm sayıldığı bir dönemden bahsediyoruz. Böyle bir dönemde "hane çarpı dört" formülünün gerçek nüfusu yansıtması pek olası değil.

İki kale, tek isim

Burada küçük ama önemli bir coğrafi netlik gerekiyor. Navarin Körfezi'nin girişini iki ayrı kale korur: körfezin kuzeyinde, 13. yüzyıldan kalma Haçlı yapımı Eski Navarin (Palaiokastro); güneyinde ise Osmanlıların 1573'te Lepanto yenilgisinin ardından inşa ettiği, çok daha büyük ve kalabalık olan Yenikale (Neokastro). 1821'deki kuşatma ve katliamın asıl sahnesi, kentin can damarı olan, içinde caminin de bulunduğu Neokastro'dur bugün Pylos kasabasının içinde duran, ziyaretçilerin gezdiği kale budur. Bu ayrımı yapmadan sadece "Navarin kalesi" demek, olayın somut coğrafyasını bulanıklaştırıyor.

Kaleye hiç ulaşamayanlar

İsyan Mart 1821'de patlak verdiğinde, kırsaldaki Müslüman aileler için ortada bir "savaş" diye bir şey yoktu çünkü çoğu, isyanın başladığından bile haberdar değildi. Tarlasında, zeytinliğinde, küçük çiftliğinde günlük işine devam eden bu insanlar, komşularının silahlandığını ve en yakın kaleye sığınmaları gerektiğini öğrendiklerinde artık genellikle çok geçti; etrafları çoktan sarılmıştı.

Osmanlı arşiv belgelerine dayanan bir araştırmaya göre, isyanın ilk günlerinde Arkadya ve Andurusa bölgesindeki Müslümanlar Koron, Moton ve Navarin'e; Mezistre ve Fenar halkı ise Tripoliçe'ye kaçmaya çalıştı. Ama yollar güvenli değildi. Silahlı çeteler, kaleye ulaşmaya çalışan bu kafileleri yol üstünde durdurdu.

Bu kaybın büyüklüğünü anlamak için dökülen kanın ayrıntısına ihtiyaç yok; geride kalan boşluğa bakmak yeterli. Yarım kalmış hasatlara, terk edilmiş ocaklara, birkaç hafta içinde hiçbir kayıtta bir daha adı geçmeyen onlarca köye. "Navarin kalesi düştü" cümlesi, aslında bu adsız kırsal nüfusun üzerini örten devasa bir sessizlikten ibarettir. Kaleye ulaşabilenler ise, ironik biçimde, hayatta kalma ihtimali en yüksek olanlardı çünkü en azından birkaç ay daha zaman kazanabildiler.

Aylarca süren açlık, bir gün bozulan söz

Navarin'e ulaşabilenler için de kurtuluş değil, yeni bir sınav başlıyordu. Maniot komutan Konstantinos Pierrakos Mavromichalis önderliğindeki Yunan kuvvetleri, Mart 1821'de Neokastro'yu kuşattı. Kent denizden hiçbir yardım alamadı; kuşatma yaz boyunca sürdü, kırsaldan gelen sığınmacılarla kalabalıklaşan nüfus erzağı hızla tüketti.

Burada, dönemin kendi kurallarına göre bile önemli bir ayrıntıyı hatırlamak gerekiyor. 19. yüzyıl başında Avrupa'da hâlâ geçerli olan geleneksel kuşatma hukukuna göre, bir kale zorla ele geçirilmeden önce teslim olursa sakinlerine "aman" (güvenli geçiş) verilmesi beklenirdi; ancak son ana kadar direnip zorla düşürülen bir kale "amansız" sayılır, sakinleri kılıçtan geçirilebilirdi. Navarin'in Müslüman sakinleri bu ayrımın hangi tarafında olduklarını biliyordu: kaleyi zorla değil, pazarlıkla, bir anlaşmayla teslim ettiler. Yani dönemin kendi acımasız kurallarına göre bile, onlara güvenlik borçluydu.

Dayanma noktasına gelen halk teslim olmayı teklif etti. Yunan müzakereciler Poniropoulos, Typaldos ve Gregorios Methonis bir söz verdi: silahları ve kaledeki tüm kamu malını, parayı, mücevherleri teslim edin, karşılığında güvenli biçimde Mısır'a geçirilin. Türkler bu sözü tuttu; ellerindeki her şeyi teslim ettiler.

Yunan taraf tutmadı. Kuşatma sırasında Mavromichalis'in öldürülmesi, teslim şartlarının çiğnenmesi için bahaneye dönüştürüldü. Yıllar sonra müzakerecilerden Poniropoulos, İngiliz general Thomas Gordon'a çarpıcı bir itirafta bulundu: teslim belgesinin Türklerde kalan nüshasını kendi elleriyle yok ettiğini, böylece ortada hiçbir anlaşmanın yapılmamış gibi görünmesini sağladığını söyledi. Bu tek cümle, olayın "kızışmış bir kalabalığın kontrolden çıkması" değil, üzerinde düşünülmüş, kanıtı bile önceden yok edilmiş bir ihanet olduğunu gösteriyor.
Navarin’de yaşananlar tekil ve anlık bir vahşet değil; Mora’nın geneline yayılan, kelimelerin tarif etmekte yetersiz kaldığı toplu bir yok edişin en kanlı sahnelerinden biriydi. Bu bir savaş değil, en yalın anlamıyla sivil bir nüfusa yönelik soy kırım mantığıydı. Ancak ne yazık ki tarihsel anlatıların çoğu sadece kale surlarına odaklanmış; çevre köylerde ve dağınık çiftliklerde yaşanan asıl trajediyi gölgede bırakmıştır.

İsyanın patlak verdiği ilk günlerde kırsal nüfus, neyle karşı karşıya olduğunu dahi anlayamadan devasa bir şok dalgasının ortasında kaldı. Saldırıların ön saflarında, dönemin askerî şartlarına göre son derece ağır silahlanmış Yunan ve Arvanit (Arnavut kökenli Hristiyan) çeteleri vardı. Bu çeteler, yüzyıllardır yan yana yaşayan komşuluk hukukunu bir anda silip atarak kırsaldaki Müslüman yerleşimlerine akın ettiler.

İlk Şok Dalgası: Kırsalda Başlayan Topyekûn İmha

Kalelere sığınma fırsatı bulamayan binlerce insan; tarlasında, evinde ya da kaçmaya çalıştığı patika yollarda hiçbir ayrım gözetilmeksizin katledildi. Mal varlıkları ve çiftlikleri yağmalandı, evleri yakıldı. Kırsaldaki bu ilk ve en acımasız dalga; sadece insan hayatını değil, o insanların bu topraklardaki varlığına dair tüm izleri evleri, mülkleri ve yaşam alanlarını bir daha geri dönülmeyecek şekilde haritadan silmeyi hedefliyordu. Navarin kalesinde daha sonra yaşanacaklar, işte kırsalda başlayan bu büyük ve vahşi imha dalgasının son perdesinden başka bir şey değildi.

19 Ağustos: kapılar açıldığında
19 Ağustos 1821’de (eski takvimle 7 Ağustos) kale kapıları nihayet açıldı. Anlaşmaya güvenen çaresiz kalabalık dışarı adım attığında, onları bir güvenlik koridoru değil, çan sesleri karşıladı. Bölgedeki din adamlarının çanları çalarak verdiği işaretle birlikte, sivil insanların üzerine hücum eden kalabalık sadece bir öfkeyi değil, adeta dinî bir görevi yerine getirircesine saldırdı. Silahlarını teslim etmiş, bitkin haldeki binlerce insan için o an kapılar bir güvenliğe değil, planlanmış bir imhaya açılmıştı.

Saatler içinde kentteki Müslüman nüfusun büyük çoğunluğu yok edildi. Dönemin tarihçileri ölü sayısını 2.000 ile 3.000 arasında tahmin ediyor; hayatta kalıp kaçabilenler bir avuçtu.

O gün yaşananları tanıklıklar üzerinden en sade hâliyle özetlemek gerekirse: yaş ve cinsiyet ayrımı gözetilmeksizin bir sivil nüfus hedef alındı. Birden fazla bağımsız kaynak, kadınların bir kısmının cinsel şiddete maruz kaldığını; denize kaçmaya çalışan kadın ve çocukların hedef gözetilerek vurulduğunu; tü, bebek ve küçük çocukların da bu kargaşada, kimi zaman suya girerken katledildi.

Bu satırları kasıtlı olarak sade tutuyoruz. Şiddetin nasıl uygulandığının ayrıntılı tarifi dehşeti anlamamıza yardımcı olmuyor; tersine, okuyucuyu asıl meseleden orada o gün bulunan hiç kimsenin, yaşına bakılmaksızın, bir sivil olarak korunmadığı gerçeğinden uzaklaştırıyor. Bunu bilmek, nasıl olduğunun koreografisini bilmekten daha önemli.

Bir rahibin gördükleri

Olayın en detaylı birinci elden anlatımı, İskoç tarihçi George Finlay'in 1861 tarihli History of the Greek Revolution adlı eserinde yer alır. Finlay, olayı bizzat görmüş bir Yunan rahip olan Phrantzes'in tanıklığına dayanır; Phrantzes'in aktardıkları, denize kaçmaya çalışan yaralı kadınların bilerek hedef alındığını, kıyının kısa sürede cesetlerle dolduğunu ve bunun bir salgın korkusuna yol açtığını gösteriyor.

Navarin'de Yunan davasına destek için bulunan Alman gönüllü Franz Lieber de kendi anılarında, bazı savaşçıların işledikleri şiddeti övünerek anlattığını yazmıştı; Lieber'in ifadesiyle, gördükleri onda yalnızca derin bir "nefret ve iğrenme" uyandırmıştı Yunan davasına sempatiyle gelmiş bir Avrupalı gönüllünün bile dayanamadığı bir tablodan söz ediyoruz.

William St. Clair, hem That Greece Might Still Be Free (1972) hem de son eseri Who Saved the Parthenon? (2022) çalışmalarında, Mora'daki Türk varlığının 1821 baharında adeta bir anda ortadan kalktığını yazdı. St. Clair'in kendi tespitiyle, bu insanlar dünyanın geri kalanı tarafından yasının tutulmadığı, fark bile edilmediği bir biçimde sessizce kayboldular.

Küller ve sessizlik

Katliamın ardından geride kalanlar da kolay değildi. Cesetler kıyıya vurdu ya da sahile yığıldı; salgın hastalık tehdidi baş gösterdi, kuyular kullanılamaz hâle geldi. Hayatta bırakılan bazı çocuklar köle olarak dağıtıldı; kimisinin yıllar sonra bile hiçbir yere ait olamadan harabelerde dolaştığı anlatıldı. Camiler ya yakıldı ya yıkıldı; ayakta kalanlar başka bir dine ait ibadethanelere dönüştürüldü. Bölgenin yüzyıllara dayanan Osmanlı-Müslüman kültürel dokusu, birkaç ay içinde büyük ölçüde silindi.

Batı'nın bakmadığı yer

Bu hikâyenin bu kadar az bilinmesinin de kendi başına bir açıklaması var ve bu açıklama da tarihin bir parçası.

1821'de Avrupa'da esen rüzgâr, Yunan İsyanı'nı antik Yunan'ın Batı'nın kendi kökeni saydığı bir medeniyetin yeniden doğuşu olarak okuyordu. Lord Byron başta olmak üzere yüzlerce Avrupalı gönüllü, bağış toplayan aydın ve gazeteci, bu davayı kendi klasik miraslarının bir uzantısı olarak gördü; bu "Filhelenizm" (Yunan sevgisi) dalgası dönemin İngiliz, Fransız ve Alman kamuoyunu derinden etkiledi.

Bu romantik çerçevede, "antik Yunan'ın torunlarının" kazandığı her zafer bir aydınlanma öyküsüne dönüşürken, bu zaferin bedelini ödeyen sıradan Müslüman köylülerin, zanaatkârların, çocukların hikâyesine yer kalmadı. St. Clair'in yukarıda aktardığımız tespiti tam da bunu anlatıyor: klasik Yunan'a duyulan hayranlık, çağdaş bir halkın acısını görünmez kılacak kadar güçlüydü. Bugün de aynı dengesizlik sürüyor Navarin'de, Tripoliçe'de, Benefşe'de yaşananlar üzerine yazılmış kapsamlı bir Batı dili eser sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor.

Neden hâlâ konuşmamız gerekiyor

Navarin'de yaşananları anlatmayı bir tarihi borç olarak görüyoruz. Dünya bu tarihe ne kadar sessiz kalmış olursa olsun, bu bir tarihsel gerçekliktir; ve tarihsel gerçekliğin unutulması, onu yaşayanlara yapılan ikinci bir haksızlıktır.

Bugün elimizde İngiliz, Fransız ve Osmanlı arşivlerinde dağınık duran belgeler, birkaç görgü tanığının kaleme aldığı anılar ve üzerinde hâlâ tartışılan rakamlar var. Son yıllarda Şükrü Ilıcak gibi araştırmacıların Osmanlı arşiv belgelerini sistematik biçimde derleyip yayımlaması, bu hikâyenin yalnızca Batı kaynaklarının anlatısına bağımlı kalmak zorunda olmadığını gösteriyor. Bu, tam bir hikâye değil eksik bir hikâye. Ama eksik olması, anlatılmaması için bir gerekçe değil.
Sezen ADA

Kaynaklar:

- George Finlay, History of the Greek Revolution, Cilt 1 (William Blackwood and Sons, 1861).
- William St. Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence (Oxford University Press, 1972; yeniden basım Open Book Publishers, 2008).
- William St. Clair, Who Saved the Parthenon? A New History of the Acropolis Before, During and After the Greek Revolution (Open Book Publishers, 2022) Mora'daki Müslüman nüfusun savaşın ilk yılında neredeyse tamamen ortadan kalkışına dair güncel veriler içerir.
- Thomas Gordon, History of the Greek Revolution (1832).
- Justin McCarthy, Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922 (Darwin Press, 1995).
- H. Şükrü Ilıcak, A Radical Rethinking of Empire: Ottoman State and Society during the Greek War of Independence, 1821–1826 (Doktora tezi, Harvard Üniversitesi, 2011).
- H. Şükrü Ilıcak (ed.), Those Infidel Greeks: The Greek War of Independence through Ottoman Archival Documents, 2 cilt (Brill, Leiden, 2021) dönemin Osmanlı arşiv belgelerinin doğrudan derlemesi.
- Ali Fuat Türkçe, "How the Turks of the Peloponnese Were Exterminated During the Greek Rebellion", TTK Belleten, Cilt 62, Sayı 233 (Nisan 1998).
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA) HAT, İ.DH, A.MKT.MHM koleksiyonları, 1821–1822 Mora yazışmaları.
- The National Archives (Kew) Foreign Office 78 ve 82 serileri.

Bu yazı birincil ve ikincil kaynaklara dayanan bir derleme ve yorumdur; tarihçilik bir yorumlama disiplinidir ve bazı rakamlar, özellikle 1821 öncesi Osmanlı nüfus tahminlerine dayananlar, hâlâ akademik tartışma konusudur.

© Sezen Ada 2026 Bu makaleyi iktibas edecekseniz yazar adı ve sosyal medya hesabını kaynak göstermeniz zorunludur.

Sezen Ada
X: @bluemoonyellows
Medium : https://t.co/bZvxWhckQd
Substack : https://t.co/fdvdgrDld9
Youtube: https://t.co/Nq0pswJigM
2026

nazlierad retweeted

Y.T.C

@Young_Turk_Cyp

1 day ago

You are an embarrassment…

169

32K

nazlierad retweeted

Financial Times

@FT

about 21 hours ago

Nato military HQ intern arrested on suspicion of spying https://t.co/hmQAkVDdag

380

107

88K

nazlierad retweeted

BBC News (UK)

@BBCNews

1 day ago

Heatwave reveals lost archaeological sites across Wales https://t.co/Fm5eADFqQl

338

103K

nazlierad retweeted

António Guterres

@antonioguterres

about 6 hours ago

Syria’s sovereignty, independence, unity & territorial integrity must be fully respected. Violations by Israel of the 1974 Disengagement of Forces Agreement are unacceptable & must stop.

208

434

72K

nazlierad retweeted

Clash Report

@clashreport

1 day ago

Greek Prime Minister Mitsotakis on Türkiye: Türkiye is a large country—eight times larger than us. We need to keep that in perspective. That is why I want Greece always to possess such a strong deterrent capability that no one would even contemplate challenging, in practice, Greece's sovereignty and its sovereign rights. And we are now in that position, and we will continue to become even stronger.

245

79K

nazlierad retweeted

57. ALAY

@SonKaleVatn

2 days ago

Tarihçi Ramazan Sevinç: “Truva'da tek bir araştırma yapılıyor mu yıllardır? Yapılmıyor çünkü Türk olduğu ortaya çıktı Truvalıların.”

SonKaleVatn's tweet photo. Tarihçi Ramazan Sevinç:

“Truva'da tek bir araştırma yapılıyor mu yıllardır?

Yapılmıyor çünkü Türk olduğu ortaya çıktı Truvalıların.” https://t.co/LAfJUaJfUX

215

673

358

507K

nazlierad retweeted

Sally🌸🤍 @Sally9468116042

about 20 hours ago

This is Palestine 🇵🇸.All of it!

862

24K

262

245K

nazlierad retweeted

BBC News (UK)

@BBCNews

about 20 hours ago

Heatwave conditions to return for many as UK temperatures to peak at 35C https://t.co/DTyqBjyM8m

212

215K

nazlierad retweeted

Financial Times

@FT

about 9 hours ago

Iran says Ukrainian attack on vessel in Caspian Sea killed sailor https://t.co/msOQhH4nYD

363

115K

nazlierad retweeted

Cenk Uygur

@cenkuygur

about 12 hours ago

For radical Zionists like this buffoon, every accusation is a confession. He hates everyone who isn’t his ethnicity. He supports biggest terrorist organization in the world - IDF. But their demagoguery doesn’t work anymore. More Jewish Americans support Mamdani than Netanyahu.

238

40K

nazlierad retweeted

Al Jazeera Breaking News

@AJENews

about 12 hours ago

BREAKING: Israeli army gunfire in Gaza kills at least seven Palestinians, injure 20 since this morning, hospital sources tell Al Jazeera 🔴 LIVE updates: https://t.co/H8HonlAR6l

298

254

53K

nazlierad retweeted

TRT World @trtworld

1 day ago

An Israeli airstrike flattened a home in Gaza’s Maghazi refugee camp on Friday. Four Palestinians, including two women, were injured, according to medical sources. The strike reduced the house to rubble, damaged dozens of neighbouring homes and triggered panic as families fled the refugee camp.

196

175

Nazli Erad @nazlierad

about 2 hours ago

@craoft Wrong photo, they were never of Greek descent, they were Arvanit.Don't bother writing from a fake country that believes in a false history and lies.

Nazli Erad @nazlierad

2 days ago

The Greeks committed genocide on the Peloponnese and in Greece until not a single Turk or Jew remained. Greece is guilty of genocide !!!

Ipek Budak @ipekbudak

2 days ago

The Greeks committed genocide on the Peloponnese and in Greece until not a single Turk or Jew remained. Greece is guilty of genocide !!!

ipekbudak's tweet photo. The Greeks committed genocide on the Peloponnese and in Greece until not a single Turk or Jew remained. Greece is guilty of genocide !!! https://t.co/2oycaprkMN

286

34K

104

nazlierad retweeted

Ipek Budak @ipekbudak

about 4 hours ago

You can look at the comments to see how vile and disgusting this nation is.

nazlierad retweeted

Ipek Budak @ipekbudak

about 4 hours ago

en dogru soru onlar muslumanca mi konusuyorlarmis

338

nazlierad retweeted

Ipek Budak @ipekbudak

about 4 hours ago

yuzsuzluk cok iyi niyetli bi aciklama olmus bence ellerinde hic bisey olmayan ve de dahasi asagilik komplexinin dibi olan soykirimci olmalari kaynakli

nazlierad retweeted

Ipek Budak @ipekbudak

about 3 hours ago

Daily reminder: Israel is committing genocide against civilians in Gaza. Israel is a terrorist state!

nazlierad retweeted

Ipek Budak @ipekbudak

about 3 hours ago

Daily Reminder : The Greeks committed genocide on the Peloponnese and in Greece until not a single Turk or Jew remained. Greece is guilty of genocide !!!

ipekbudak's tweet photo. Daily Reminder : The Greeks committed genocide on the Peloponnese and in Greece until not a single Turk or Jew remained. Greece is guilty of genocide !!! https://t.co/8FUyugfbbU

423

nazlierad retweeted

Cenk Uygur

@cenkuygur

1 day ago

If you’re a reporter and you don’t explain to your audience that Israel is trying to buy the Michigan Senate seat for $50 million, you’re not a reporter. If you don’t explain to voters that a lobby for a foreign country is trying to control our Senate, you’re not a journalist.

32K

425

510K

Nazli Erad

@nazlierad

Last Seen Users on Sotwe

Trends for you

Most Popular Users