Strategia bez pamięci? O polityce historycznej w „Wielkiej strategii państwa polskiego” @MorawieckiM
Zacznijmy od arytmetyki, bo ta bywa bezlitosna. Wielka strategia pa��stwa polskiego Mateusza Morawieckiego liczy blisko pięćset stron, a polityce historycznej – nazwanej z imienia – autor poświęca jeden akapit z hakiem, umieszczony pod koniec rozdziału o „nowych horyzontach suwerenności” (s. 157–159). Tu i ówdzie trafi się jeszcze kilka wzmianek, do których wrócę, ale osobnego rozdziału, podrozdziału, a choćby wyodrębnionego wątku – brak.
Proszę mnie dobrze zrozumieć. Co do znaczenia, jakie autor tej dziedzinie przypisuje, pełna zgoda: polityka historyczna jest dlań jednym z pól, na których – jak pisze – „bezpośrednio testuje się powagę państwa” (s. 157–158). Tyle że na deklaracji się kończy. Problem został zbagatelizowany, Morawiecki przechodzi nad nim bardzo gładko, jak gdyby chodziło o jedną sprawę, którą wystarczy sprawnie przeprowadzić, a nie o całą dziedzinę polityki państwa.
Uważam, że to błąd. I to błąd tym więcej zastanawiający, że popełnia go autor, który przez sześć lat jako premier odpowiadał za tę dziedzinę, a w tej samej książce – jak zobaczymy – sam podsuwa argumenty przeciw takiemu jej potraktowaniu.
Przypomnijmy w tym miejscu jeden epizod. Początkiem 2018 r., już za rządu Morawieckiego, Sejm uchwalił nowelizację ustawy o IPN, wprowadzając art. 55a, który groził grzywną lub więzieniem za przypisywanie narodowi lub państwu polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie III Rzeszy. Wybuchł kryzys w relacjach z Izraelem i Stanami Zjednoczonymi, a pięć miesięcy później, 27 czerwca, parlament w ciągu jednego dnia przepisy karne uchylił. Tego samego dnia premier podpisał z Benjaminem Netanjahu wspólną deklarację. Morawiecki przekonywał wówczas, że ustawą „podnieśliśmy świadomość o sprawie polskiej na zupełnie inny poziom”.
Czy był to sukces, czy porażka? Rzecz w czym innym. Był to podręcznikowy przypadek jurydyzacji historii, o której piszę niżej, i zarazem lekcja tego, co się dzieje, gdy narzędzie prawne wprowadza się bez koordynacji z dyplomacją, bez przygotowania gruntu za granicą i bez porozumienia z partnerami. Nikt w Polsce nie ma w tej sprawie doświadczenia bogatszego niż autor Wielkiej strategii. Tymczasem w książce epizod ten nie pojawia się wcale, a IPN – instytucja, wokół której cała sprawa się toczyła – nie pada ani razu. Jak na autora, który ubolewa nad brakiem pamięci instytucjonalnej, to doprawdy osobliwe zapominalstwo.
Zanim przejdę do książki, uporządkujmy choć trochę pojęcia. W polskiej debacie używa się ich zamiennie, a to zamieszanie – jak sądzę – bynajmniej nie jest niewinne.
Pojęciem najszerszym jest polityka pamięci. Składają się na nią dwa obszary. Pierwszy to polityka historyczna, czyli – w dużym uproszczeniu – narracja na zewnątrz: walka o swoje na arenie międzynarodowej w imię własnej wizji dziejów. Podkreślę: jest ona elementem polityki zagranicznej, i to elementem ważnym. Drugi obszar to kultura pamięci, skierowana „do środka” i rodząca się „od środka”, pielęgnowana przez państwo i szkołę, ale też przez samorządy i lokalne inicjatywy. To „mała pamięć historyczna”: małe ojczyzny i ich dzieje, lokalni bohaterowie, miejsca i wydarzenia związane z regionem, patroni ulic i parków.
Czym polityka historyczna nie jest? Nie jest propagandą ani cenzurą. Nie jest też nauką historii. Debata historyczna wewnątrz kraju, spory historyków, dyskusje nad źródłami – to po prostu historia jako nauka. Polityka historyczna na tym bazuje, z tego czerpie, ale tym nie jest.
Jest bowiem polityką stosowaną. Polega na odpowiednim rozłożeniu akcentów, na postawieniu na konkretne narracje przewodnie, na szukaniu odpowiedzi na pytania: jak chcemy być postrzegani, z czego chcemy być znani, jak mają nas widzieć. Służy budowaniu tożsamości, pamięci zbiorowej i wspólnoty, ale sięgając w przeszłość, patrzy w przyszłość – jej celem jest znalezienie państwu i narodowi miejsca w świecie i określenie ich roli. Narzędzi ma kilka: dyplomację, polityk�� kulturalną, edukację, ale także prawo, nie bez powodu mówi się dziś o jurydyzacji historii. Wtrąćmy jedynie, że polityka historyczna bywa już subdyscypliną naukową, przedmiotem badań, a nie tylko opisem bieżącej polityki. Tak się dzieje na Zachodzie.
Co ważne, opiera się ona zwykle na tym, co „akademicko” dawno stwierdzone. Weźmy przykład z pozoru drobny: lotniczą kampanię 1940 r., którą Brytyjczycy nazywają Battle of Britain, a Niemcy – i, przyznajmy, także my – najczęściej bitwą o Anglię (Luftschlacht um England). Nic tu nie trzeba wymyślać. Wystarczy trzymać się tego, co historycy ustalili, i konsekwentnie tego używać. Battle of Britain wszak to bardzo mocny element brytyjskiej polityki historycznej, opowieści nie tylko o II wojnie światowej.
I jeszcze jedno. Tam, gdzie politykę historyczną prowadzi się sprawnie – czy precyzyjniej: normalnie – panuje zwykle ponadpartyjna zgoda co do samej jej potrzeby i co do głównych narracji, choć rzecz jasna nie brak tam sporów o szczegóły. Nie u nas. U nas przez większość wciąż uważana jest za podglebie megalomanii i nacjonalizmu, a sąsiedzi zawsze mają „większą rację” od nas.
Zauważmy marginesowo, jak głęboko zakorzeniony jest ten pogląd i jak łatwo przychodzi go formułować nawet ludziom nauki. Jakiś czas temu w rozmowie telewizyjnej w Polsat News Michał Bilewicz, psycholog społeczny, przekonywał: „pojęcie polityki historycznej w zasadzie funkcjonuje wyłącznie w Polsce. To jest bardzo ciekawe. Jak ktoś próbował z naszych widzów sobie poguglować political history. Albo historical politics. Tego nie ma”. I dalej: „to jest rzeczywiście pewne bardzo polskie podejście do tego, że próbujemy uprawiać politykę za pomocą historii. Znaczy wykorzystywać historię do celów stricte politycznych”.
Nic fałszywszego. Zacznijmy od Niemiec, skąd zresztą pojęcie do nas przywędrowało. Geschichtspolitik jest tam terminem od dawna ugruntowanym w nauce. Podobnie jest gdzie indziej. We Francji mówi się o politique mémorielle, oficjalny serwis informacyjny państwa wprost nazywa ustawy pamięciowe jej elementem, a badacze piszą o „rządzeniu pamięciami”. W Rosji termin brzmi dokładnie jak u nas – istoriczeskaja politika. W angielszczyźnie zaś szuka się nie „political history”, bo to po prostu historia polityczna, dział historiografii, lecz politics of memory, memory politics albo politics of history. Wystarczy wpisać właściwe hasło.
Teza druga, jakoby wykorzystywanie historii do celów politycznych było „bardzo polskim podejściem”, jest jeszcze bardziej chybiona, wystarczy przykład niemiecki, który – o czym niżej – opisuje nawet Morawiecki. Nie oznacza to, rzecz jasna, że każda polityka historyczna jest mądra ani że nie można jej nadużyć. Oznacza jedynie, że uprawiają ją wszyscy, a pytanie brzmi nie „czy”, lecz „jak”. Wypowiedź, która temu przeczy, nie jest opinią, z którą można się spierać. Jest po prostu nieprawdziwa.
Przywołajmy w tym miejscu przypadek, który czytelnik śledzący sprawy pamięci rozpozna - Instytut Pileckiego w Berlinie (@PileckiInstitut @HRadziejowska ) Mowa o instytucji, która nie tylko badała, ale i popularyzowała historię, nierzadko prostując, czy precyzyjniej: odkłamując niemiecką wizję dziejów i wchodząc z nią w otwartą polemikę. Polityka historyczna nie była jej obca – i właśnie to stało się swego czasu zarzutem. Rozwiązanie podsunięto proste: sprowadzić ją do roli instytutu naukowego, do seminariów dla kilkunastu osób i wydawania monografii.
Słowem kluczem do takiej pacyfikacji jest niemal zawsze „nauka”. Argumenty są te same: historyk powinien robić naukę, a polityka historyczna z nauką nie ma nic wspólnego. Wielu przyklaśnie. A przecież pierwsza połowa tego zdania to oczywista oczywistość, druga zaś – nieporozumienie. Nauka służy bowiem polityce historycznej, jest jej materiałem i zarazem jej miarą.
Polityka historyczna nie musi być oparta na kłamstwie czy propagandzie, jak niektórzy chcą to wmówić. Wmówić zaś po to – i jestem przekonany, że nie przesadzam – aby polityki historycznej w ogóle nie uprawiać. Instytucja zamknięta w seminarium nikomu za granicą nie odpowie, nikogo nie sprostuje i z nikim nie będzie polemizować. O to zresztą chodziło.
Przejdźmy teraz do książki. Jedyny fragment, w którym pada termin „polityka historyczna”, już w pierwszym zdaniu zawęża ją do jednej sprawy: „szczególnie zaś kwestia niemieckich odszkodowań wojennych dla Polski” (s. 158). Reszta akapitu dotyczy wyłącznie reparacji. Morawiecki proponuje drogę „od racji do skuteczności”, bo – jak przekonuje – „Nie wystarczy mieć bowiem rację moralną i historyczną. Trzeba umieć zamienić ją w polityczny rezultat” (s. 158). Celem ma być synergia działań prawnych i presji medialnej, „aby dalsza odmowa w kwestii odszkodowań dla Polski przestała być dla Berlina opłacalna – finansowo i reputacyjnie” (s. 158). Spłata miałaby nastąpić w uzbrojeniu, technologiach, odbudowie Pałacu Saskiego albo we wpłatach do Polskiego Funduszu Suwerenności Strategicznej (s. 159).
Nie ma się tu o co kłócić, jeśli chodzi o same reparacje. Rzecz w tym, że polityka historyczna została w ten sposób sprowadzona do relacji wierzyciela z dłużnikiem, do roszczenia, które wystarczy dobrze „przehandlować”. Pytań o to, jak chcemy być postrzegani i z czego znani, autor w ogóle nie stawia.
A przecież sam wie, jak to działa. W rozdziale o Niemczech pisze, że po wojnie budowały one swój wizerunek jako kraj, który „przepracował swoją historię”, korzystając z tego politycznie i gospodarczo, aż pacyfizm przekształcono w mit „imperium moralnego” (s. 244). To jest opis skutecznej, długofalowej polityki historycznej. Wniosku, że i Polska takiej potrzebuje, Morawiecki jednak z niego nie wyciąga.
Podobnie jest w rozdziale pierwszym. Autor przekonuje tam, w kontekście pokolenia Polski Odrodzonej, że chodzi „o zdolność wykorzystania własnej historii jako kapitału moralnego i politycznego, jako instrumentu negocjowania pozycji Polski w rozmaitych układach zależności” (s. 78), i dodaje, że nie powinniśmy godzić się na to, by ktokolwiek udzielał nam lekcji historii. Zgoda. Pytanie: kto ma ten zasób wytwarzać, utrzymywać i przekładać na język zrozumiały za granicą? Odpowiedzi w książce nie znajdziemy.
I to jest drugi zarzut: brak jakiejkolwiek architektury instytucjonalnej. O IPN, jak już wspomniałem, ani słowa. Instytut Pileckiego i Instytut Strat Wojennych pojawiają się jeno jako ci, którzy straty już policzyli (s. 158). Jest wprawdzie postulat elitarnego korpusu urzędników od polityk publicznych „od gospodarki i rozwoju po kulturę, pamięć historyczną i politykę zagraniczną” (s. 124), ale na tym jednym zdaniu się kończy. Kultury pamięci, owej „małej pamięci historycznej”, nie ma wcale, trudno uznać za nią ogólnikową zapowiedź patriotyzmu, który będzie się opierał „nie tylko na pamięci historycznej, utrzymaniu niepodległości i romantycznych mitach” (s. 473–474).
I wreszcie zarzut trzeci, jak sądzę najpoważniejszy, bo wysunięty słowami samego autora. W rozdziale o polskim „fatum” Morawiecki stawia trafną diagnozę: „Jednym z najbardziej zaniedbanych elementów polskiego aparatu państwowego i kultury administracyjnej pozostaje pamięć instytucjonalna” (s. 67). Ubolewa, że zbyt łatwo odrzucamy dorobek poprzedników i chętnie zaczynamy od zera, „jakby przeszłość nie zawierała żadnych lekcji” (s. 67). Trudno o lepszy opis tego, co od lat dzieje się z polską polityką historyczną, a co szczególnie widać po degrengoladzie ostatnich kilkunastu miesięcy. Autor tej diagnozy do własnej dziedziny jednak nie stosuje. No cóż.
Polityka pamięci państwa polskiego, w obu jej wymiarach, już teraz powinna być przedmiotem refleksji po stronie opozycji. Przed 2023 r., z wyjątkiem kilku udanych inicjatyw, ogółem tego zabrakło, polityka na odcinku pamięci okazała się fiaskiem, a ten odcinek polityki państwa jest równie ważny jak inne. Od czego zacząć?
Po pierwsze – od koordynacji, bo to główne zadanie państwa w tej dziedzinie. Powinien powstać specjalny urząd bądź stanowisko przy Prezesie Rady Ministrów. Wzorzec istnieje: w Niemczech przy Urzędzie Kanclerskim działa pełnomocnik rządu federalnego ds. kultury i mediów, w którego gestii pozostaje między innymi finansowanie miejsc pamięci. Do nowego urzędu powinny przejść odpowiednie kompetencje Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Po wtóre – dialog. Polityka historyczna wymaga porozumienia między rządem, prezydentem i IPN, ale także mediami. Bez niego każda inicjatywa będzie dziełem jednej ekipy i rychło podzieli jej los.
Po trzecie – trwałe instytucje. Trzeba powołać nowe tam, gdzie ich brak, a już istniejące dofinansować, zapewniając im ciągłość i kontynuację, czyli dokładnie to, czego Morawiecki domaga się dla państwa w ogóle.
Po czwarte – nowoczesne narzędzia komunikacji. Międzynarodowe festiwale, kongresy, sympozja i konkursy; granty dla zagranicznych badaczy zajmujących się historią Polski; dofinansowanie polskich instytucji i instytutów działających poza krajem.
I jeszcze jedno. Nie można zapominać o kulturze pamięci, o tym, co dzieje się w szkole, w gminie, w powiecie, przy nadawaniu imion ulicom i parkom. Bez kultury pamięci wewnątrz polityka historyczna na zewnątrz nie ma się na czym oprzeć.
Morawiecki wziął sobie za motto zdanie Norwida: „Historia pisze rachunek swój żelazną ręką i nie pyta się wcale o sentymenta, ale pyta o sumę rachunku”. Trafnie. Tyle że w jego rachunku polityka historyczna figuruje jako jedna pozycja, z dopiskiem „do zapłaty przez Niemcy”.
Na wielką strategię państwa to stanowczo za mało. I piszę to nie tylko, jak historyk do historyka.
Rusko-niemiecka propaganda wrzuca mapę, z której wynika, że w 1190 roku na terenie Polski nic nie było.
Prawda jest taka, że Polska była, rozbita na kilka dzielnic tak jak Ruś. Ruś zaznaczyli. Polskę nie.
Zaznaczyli nawet nadczarnomorskich Pieczyngów, choć to były dzikusy bez żadnego państwa. Ale nie Polskę.
I jeszcze przyłączyli Śląsk do Cesarstwa. W XII wieku!!!
Dziś przypada 416 rocznica zajęcia Kremla przez wojska polskie.
9 października 1610 roku wojska Rzeczypospolitej wkroczyły na moskiewski Kreml. Było to następstwem wielkiego zwycięstwa wojsk hetmana Stanisława Żółkiewskiego w bitwie z rosyjsko-szwedzką armią pod Kłuszynem i porozumienia z moskiewskimi bojarami, którzy zgodzili się na objęcie tronu carskiego przez królewicza Władysława Wazę.
Polska załoga pozostała na Kremlu przez ponad dwa lata. Rzeczpospolita znalazła się wtedy w położeniu, w którym jej przewaga dawała możliwość trwałego ukształtowania porządku politycznego na Wschodzie. Ostatecznie tej szansy nie wykorzystano, a garnizon skapitulował w listopadzie 1612 roku.
Rocznica ta pokazuje, że nawet największe zwycięstwa wojskowe wymagają dalszego wysiłku, konsekwencji i umiejętności wykorzystania osiągniętej przewagi. Błyskotliwe, godne upamiętniania i celebrowania zwycięstwa w bitwach to nie wszystko. Osiągnięcie celu wymaga konsekwencji i działań na wielu polach jednocześnie.
Celebrujmy znakomite, na pewno zasługujące na popularyzację, w tym ekranizację zwycięstwo pod Kłuszynem, ale też wyciągnijmy wnioski z niewykorzystanej szansy.
Na grafice obraz "Hetman Żółkiewski z husarią" Wojciecha Kossaka
No dobrze, drodzy państwo. Jest coraz weselej.
Publicznie pieniądze na astrologię i horoskopy.
Marszałek województwa warmińsko-mazurskiego, pan Michał Kuchciński, przekazał 84 000 złotych Instytutowi Badań nad Astrologią "Astrolab". Publicznie się tym pochwalił.
A na stronie "Astrolab" czytam:
"W ramach struktury kosmogramu dostrzegalna jest jakaś hierarchia ważności poszczególnych elementów. Często to jest Słońce i znak, w którym się ono znajduje, czy też układ planet, w którym Słońce uczestniczy. Ale nie zawsze tak być musi. Na pewno też w pierwszym rzędzie trzeba wziąć pod uwagę planety na ascendencie, władcę ascendentu oraz najdokładniejsze aspekty, jeśli biorą w nich udział planety indywidualne".
Rozwalanie publicznych pieniędzy w Polsce to chyba rodzaj jakiejś gry.
⁉️ Czy “Markę Polska” ma nam wygenerować sztuczna inteligencja?
⁉️ Czy Ministerstwo Sportu i Turystyki zapłaciło 200 000 złotych w ramach zadania publicznego za raport wygenerowany przez AI?
⁉️ Czy mogę prosić Panią Minister prof. @b_mroz_gorgon o odniesienie się do tych pytań i poniższej nitki?
Zapraszam na 🧵 z analizą raportu “Polaków Portret Własny. Raport z badań DNA Marki Polska”, na który moją uwagę zwrócił Pan Redaktor @maciejevvski.
Link do raportu w komentarzu.
Jedziemy. 1/11
Nie ma żadnej „spornej pamięci” w stosunkach polsko-ukraińskich, innymi słowy nie istnieje spor interpretacyjny, gdy rzecz rozbija się o fakty. UPA dokonała ludobójstwa na Polakach. Koniec kropka. Rozmywanie, bagatelizowanie, tego faktu z polskiej strony jest - można wybrać - czymś obrzydliwym, haniebnym, głupim.
Teraz proszę się trzymać, bo to jest tak durne, głupie i wk...jące, że trdno zachować spokój.
Lodziarnia "Pod Dębem" w Pszczynie od 25 lat miała darmowe lody dla najlepszych uczniów - tych kończących rok szkolny z wyróżnieniem.
Teraz darmowych lodów nie będzie, bo idiotka, która została rzecznikiem praw dziecka, @MHornaCieslak, wysmażyła pismo, że ten zwyczaj jest "wykluczający" i może "generować nadmierną presję psychiczną, promować niezdrową rywalizację".
Tak, nazywam panią rzecznik wprost idiotką, bo tutaj nie ma innego określenia. To nie jest określenie obraźliwe, ale opisowe.
Ale ta jej kretyńska interwencja nie bierze się z niczego. To przejaw woke'istowskiego przekonania, że nie wolno nikomu sprawiać dyskomfortu, a największy dyskomfort sprawia ten, kto lepiej sobie radzi i ma lepsze wyniki.
https://t.co/0Af2t4MfZh
After four years full of challenges and hard work, it's time to move on.
I leave with the feeling that the mission is complete. 4 seasons, 3 championships.
I will never forget the love I received from the fans from my very first days.
Catalonia is my place on earth.
Thank you to everyone I met along the way during these beautiful four years.
A special thank you to President Laporta for giving me the chance to live the most incredible chapter of my career.
Barça is back where it belongs.
Visca el Barça. Visca Catalunya 💙❤️
@fcbarcelona
Wszystko fajnie, tyle, że na eurobanknotach nie będzie Mari Skłodowskiej-Curie, a po prostu Marie Curie.
Stąd tak ważne, by @Domanski_Andrz wystąpił z odpowiednią reakcja do EBC.
Warto pamiętać, że Maria Skłodowska-Curie sama konsekwentnie używała pełnego nazwiska, akcentując jego polski człon. Tym bardziej zasadne jest, by uszanować Jej wolę i zadbać, aby na banknocie znalazło się pełne nazwisko jednej z najwybitniejszych Polek w historii.
Qatar is spending millions on Islamist projects in Poland.
It’s not surprising that a new “mega-mosque” is currently being built in Strasbourg, the second capital of the European Union, and home to a large Muslim population.
But why is Qatar funding Islamist projects in Poland, a Catholic country and a homogeneous society?
Qatar notices what is changing in Poland, and it is preparing for what might be coming next.
🧵 1/8
Jacek Magiera osiągnął coś, co w dzisiejszych czasach jest w zasadzie już niemożliwe - w erze social mediów, dodatkowo w branży piłkarskiej, która generuje niezdrowe emocje - pozostał człowiekiem bez hejterów. Dzisiaj nie ma o nim żadnych negatywnych wpisów nie dlatego, że o zmarłych albo dobrze, albo wcale, ale dlatego, że w świecie piłki był pod względem relacji, etyki i inteligencji zjawiskiem.
🧵 NITKA – NAJLEPSZE SKOKI KAMILA STOCHA
W tej nitce przypomnę najlepsze skoki w karierze Kamila Stocha oraz te, które najbardziej zapadły mi w pamięć.
Zapraszam Was do współtworzenia tej nitki. W komentarzach i cytatach dawajcie swoje propozycje.
Ode mnie 👇