İbnü’l-Arabî açısından Musa ile Hızır’ın yolculuğunun hikmeti, aklın değersizliğini göstermek değil, insanın bildiği şeylerle hakikatin tamamını kuşatamayacağını öğretmektir. Musa ile Hızır, biri doğru diğeri yanlış olan iki anlayışı değil, ilâhî bilginin farklı yönlerini temsil eder.
Bu ayrımı belirginleştirirsek: “Musa akıldır, Hızır idraktir” ifadesi açıklayıcı bir sembolik okuma olabilir; fakat İbnü’l-Arabî’nin görüşünü bütünüyle karşılamaz. Musa da idrak sahibidir; üstelik vahiy alan bir peygamberdir. İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-Hikem’in Musa bölümünde, her ikisinin de diğerinde bulunmayan bir bilgiye sahip olduğunu vurgular. Burada mesele mutlak bir üstünlükten çok, bilginin farklı alanlara açılmasıdır.
Akıl ile idrak arasındaki fark:
Bu kıssayı anlamak için ayrımı şöyle kurabiliriz; bu, İbnü’l-Arabî’nin yorumunu sadeleştiren bir açıklamadır:
Akıl:İdrak:
•Elindeki bilgiler arasında bağlantı kurar, karşılaştırır ve hüküm verir.Bir şeyin anlamını kavrama ve ona nüfuz etme gerçekleşmesidir.
•”Bildiğim ölçülere göre bu olay nedir?” diye sorar.“Bu olayın henüz göremediğim ilişkileri ve anlamı nedir?” sorusuna açılır.
•Doğru çalışsa bile eksik bilgiyle sınırlı kalabilir.Bilginin genişlemesiyle önceki hükmün sınırını fark edebilir.
Dolayısıyla akıl bir bilme yetisi; idrak ise kavrayışın gerçekleşmesidir. İdrak, aklın karşıtı değildir. Akıl da idrake katılır; fakat tasavvufî kavrayış yalnızca düşünsel çıkarımla sınırlanmaz, keşf ve yaşayarak bilme anlamındaki zevki de içerir.
Musa’nın itirazı neden anlamlıdır?
Musa, geminin delinmesini gördüğünde insanların malına ve canına zarar verildiğini görür. Çocuğun öldürülmesine karşı çıkarken masum hayatın dokunulmazlığını savunur. Onun itirazı, ahlâkî duyarsızlıktan değil, peygamberlik sorumluluğundan doğar.
Hızır ise bu olayların Musa’ya henüz bildirilmemiş yönlerini bilir. Kıssanın düğümü şu sorudadır:
“İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredebilirsin?” (Kehf, 18/68)
Burada sabır ile bilgi arasında bağ kurulur: İnsan, anlamını bilmediği ve yanlış gördüğü bir olay karşısında zorlanır. Sabır, henüz açıklanmamış olanın açıklanmasına zaman tanımayı gerektirir.
Geminin delinmesi: Hüküm nasıl derinleşir?
İlk bakışta geminin delinmesi zarardır. Gemiye el koyacak hükümdar öğrenildiğinde ise aynı müdahalenin gemiyi sahiplerinde tutmaya hizmet ettiği anlaşılır.
Akıl burada ortadan kaldırılmaz; yeni bilgiyle olaylar arasındaki bağı yeniden kurar. Değişen, zararın görülmesi değil, bu zararın daha geniş bir bağlamdaki anlamıdır.
İbnü’l-Arabî bu olayı Musa’nın kendi bebekliğiyle ilişkilendirir: Annesinin onu sandık içinde suya bırakması da görünüşte tehlikeye atılmak, iç yüzünde ise Firavun’dan kurtuluştur. Böylece Hızır, Musa’ya yalnızca yeni bir olayın açıklamasını sunmaz; kendi hayatında yaşadığı bir hikmeti de hatırlatır.
Buradaki derinlik şudur: İnsan bir hikmeti yaşamış olabilir; fakat yaşadığı şeyin anlamını henüz idrak etmemiş olabilir. Yaşantı ile yaşantının bilincine varmak aynı şey değildir.
Bu farkın hikmeti nedir?
Kıssadan, İbnü’l-Arabî’nin yaklaşımı doğrultusunda üç sonuç çıkarabiliriz:
-Bilginin sınırını tanımak: “Ben bunu göremiyorum” ile “Bunun hiçbir anlamı yok” aynı hüküm değildir.
-Zâhir ile bâtını birlikte gözetmek: Olayın görünen yüzü gerçektir; fakat anlamı yalnızca görünenle tükenmeyebilir.
-Ahlâkî sorumluluğu korurken kavrayışı genişletmek: Daha derin anlam arayışı, haksızlığa itiraz etme görevini kaldırmaz.
Özellikle çocuğun öldürülmesi, kişisel sezgiyle örnek alınabilecek bir davranış değildir. Kıssada Hızır, yaptıklarının kendi kararıyla olmadığını belirtir (Kehf 18/82). Dolayısıyla “Ben gizli hikmetini biliyorum” iddiası, başkasına zarar vermenin gerekçesi olamaz.
Bu yolculuğu insanın iç dünyasına uyarlarsak, Musa bize doğruyu gözetmeyi; Hızır ise doğruyu gözetirken bilgimizi hakikatin bütünü sanmamayı öğretir. İdrakin olgunlaşması, akıldan vazgeçmekle değil, aklın kendi sınırını da kavrayabilmesiyle başlar.
asma bahçelerinde dolaşan güzelleri
buhtunnasır put yaptı
ben ki zamansız bahçeleri kucakladım
güzeller bende kaldı
ibrâhim
(gönlünü) put sanıp da kıran kim
Türkiye’de insanlar öyle eleniyor ki, herhangi bir kasıt olmaksızın akademik kariyerde bulunanlar genellikle vasat zekâlı oluyorlar. Türkiye tesadüfün sevkiyle okuduğu için yüksek mevki kazanmış insanlarla doludur. (Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, 221)
Hayallerin ölmesinden daha tehlikelisi
ölü hayallere sahip olmaktır.
Çünkü defnedilemeyen ölü hayal,
kişinin muhayyilesini çürütür;
tahayyülünü kurutur.
Bir hayalin ölü olup olmadığı,
kişinin hayalini gerçekleştirmek için
gösterdiği çalışma arzusunun
şiddetiyle tespit edilebilir.
cümlede çok doğru bir şey var. mutluluğun büyük, çarpıcı anlarda değil, fark edilmeden akıp giden o küçük detaylarda saklı olması.
insan genelde büyük an'ı beklerken elindekini kaçırıyor. oysa ki...
At some point every Holocaust museum will be forced to include an exhibit on what’s happening in Gaza right now. It’s only a matter of time. Dr. Nick Maynard of Oxford University medical school has been a witness to the genocide.