hüseyin tirpan

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Uyku halinden sorumluluk bilincine
Kuran'daki nezir kavramının semantik haritası

Nezir kavramının kökü sami dil ailesinin en eski katmanlarından itibaren varlığını sürdürür ve insan psikolojisi, hukuk, teoloji ve ahlak arasında kurucu bir köprü işlevi gören köklü bir semantiğe sahiptir. Bu kökün tarihsel ve filolojik izleri sürdüğümüzde bakalım karşımıza neler çıkacak.

Kelimenin ilk ortaya çıkış hikayesinin bir sınır çekme, teyakkuza geçirme ve kendini bir amaca tahsis etme ekseninde şekillendiği görülür. Kelimenin klasik Arapça öncesindeki bedevi kültüründeki fiziksel kullanımı önemlidir. Çöl hayatında yaklaşan bir düşman ordusunu, ani bir seli veya yırtıcı bir hayvanı, kabilenin diğer üyelerine henüz vakit varken ve kaçış imkanı ortadan kalkmamışken yüksek sesle haber verme eylemini tanımlar.

Kökün anlam sabiti bir özneyi, yaklaşan bir sınır veya tehlike karşısında bağlayıcı bir bilgiyle sarsarak, onu yüksek bir sorumluluk ve teyakkuz durumuna geçirmektir. Türkçe'ye uyarmak kelimesiyle çevrilir. Ama geri planında, kökte anlam olarak uyarılan şeyin tehlikesi ve uyarının aciliyeti yer alır.

Resullerin serüveni şu emirler başlar:

Kum fe enzir!
Kalk ve uyar!
Müddessir 2

Enzir acil uyarıdır, ve eki yerine fe eki ile gelir ki bu da ivedilik vurgusudur.

Kökün anlam sabitinden iki kavramsal kol filizlenir. Birinci kol içeriye doğrudur ve nadhr kavramını doğurur, burada kişi kendi iradesiyle kendisini bağlar, üzerine bir sorumluluk yükler. Yani uyarıyla muhatap olmuş ve kendini artık sorumluluk altına almıştır. Bu form karşımıza Meryem 26'da çıkar ve Rahman'a savm adamak şeklinde çevrilir. Adamak aslında kavramı tam karşılamaz, çünkü Zekeriya savm ile uyarılmıştır. Kendisi uyarıyı dikkate alarak savm sorumluluğunu yerine getirirken nezertu lir rahmani der, yani uyarılmanın farkındalığı ile Rahman'a savm edecektir.

İkinci kol ise dışarıya doğrudur ve inzar yani uyarı kavramını doğrudan var eder, burada özne, bir başkasını önündeki tehlikeyle yüzleştirerek sorumluluk altına sokar. Arap dili mantığının buradaki harika dehası bilginin kaçınılmaz olarak sorumluluk doğurduğu gerçeğini gösterir. Bir kişiye yaklaşan tehlike haber verildiği an o kişi artık bilgisizlik zırhının arkasına saklanamaz ve kendi kaderinin sorumluluğuyla baş başa kalır. Bu gölde timsah var sakın girme bir uyarıdır. Uyarı aynı zamanda bir bilgiye dayanır. Artık o göre girip girmeme sorumluluğu da kişiye aittir.

Klasik Arapçadaki türetme mantığına bakıldığında kökün bu iki kanadı koruduğu görülür. Kendini sorumlulukla bağlama eylemi olan nadhr, bir tehlikeyi iş işten geçmeden haber verme eylemi olan inzar, bu hayati uyarıyı aktif olarak yapan ve alarmı çalan özne konumundaki münzir ve hem büyük tehlikeyi hem de kendini bu işe adamış kalıcı uyarıcıyı ifade eden mübalağalı isim formuyla nezîr kelimenin ana omurgasını oluşturur.

Resuller aynı zamanda uyarıcıdır.

De ki: "Ben ancak bir uyarıcıyım ve tek kahhar/egemen boyun eğdirici Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur!
Sad 65

Bu dilsel zemin Kuran'ın kavramsal haritasında 130 defa geçerek metnin kurucu ve taşıyıcı sütunlarından biri haline gelir. Kuran semantiğinde bu hayati uyarıcılık rolü yani münzirlik vasfı da kendi içinde üç ana merkeze dağılır. İlk olarak nebiler insanlığı uyaran en birincil münzirler ve nezirlerdir, nitekim Muhammed nebi'ye hitaben onun sadece bir uyarıcı olduğu ve bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak hak ile gönderildiği sıklıkla vurgulanır. Bu haritada ikinci grup ise vahiyle karşılaşan ve bu sarsıcı bilgiyi aldıktan sonra kendi kavimlerine birer münzir olarak dönen topluluklardır. Demek ki sıradan insanlar yani seçilmemiş olanlar da vahiy ile münzir olabilmektedir. Üçüncüsü ise vahyin ve kitabın kendisidir. Kuran insanı gaflet uykusundan uyandıran mekanik bir alarm ve münzir olarak konumlandırılır.

Allah bu kökten türeyen ismi doğrudan kendisi için de kullanır.

Onu mübarek bir gecede indirdik. Kuşkusuz Biz, uyaranlarız/munzirin.
Duhan 3

Allah'ın kendisini de münzir olarak tanımlaması insanlığı varlık sahnesinde başıboş bırakmadığını, onları ahiret, hüsran, fesat ve fıtratın bozulması gibi ontolojik tehlikelere karşı önden uyardığını gösterir.

Yasin suresi 20. ayette şehrin uzak ucundan koşturarak/çabalayarak gelen racül de bir münzir yani uyarıcıdır.

Nebilik müessesesi tarihsel olarak bitmiştir ancak nebiliğin en b��yük motor gücü olan inzar fonksiyonu hakikat bilgisine vakıf olan her bireyin omuzlarına bir borç olarak yüklenmiştir.

İnzar kavramı mutlak suretle içinde derin bir şefkat, rahmet ve en önemlisi hatadan geri dönüş için bir süre tanıma barındırır. Münzirin sesi uykuyu böldüğü için rahatsız edici olabilir ancak amacı hayat kurtarmaktır. İnsanın dünya hayatında kapıldığı anestezik uykuyu bölmeyi hedefleyenler çeşitli tepkilerle karşılaşabilir. Uyarıcılar bireyleri sorumluluk alarak kendi kendini inşa etmeye ve en derin anlamıyla fıtratına adanmaya davet eden ilahi bir alarm sisteminin gönüllü neferleridir.

Kalkıp uyarmaya başlayacak mıyız?

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@nacigorur hocanın yıllarca dayanıklı yapılar yapın, isteyin demesinin sebebi kimsenin gereksiz yere yıkıma uğramamasının bilimsel bir çözümü olduğundandır, insanoğulunu anlamak imkansız
https://t.co/m2u7wHkBBi

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Bir süredir üzerinde çalıştığım siteyi duyurmak istiyorum.

https://t.co/hS3nmHScCo — Kuran'ı kavramların köküne inerek, anlayarak okumaya çalıştığımız ve tüm makalelerin yer alacağı daha kalıcı bir platform olarak düşünebiliriz.

Sitenin adı Köklere Dönüş.

Kuran'ı anlamamızın en mükemmel yolunun Kuran'ın kendi iç dinamiğini ve Arap dili gramerini kullanarak kök anlamları ortaya çıkarmak, kelimelere sonradan giydirilen anlamları soyarak çekirdeğe ulaşmak olduğunu düşünüyorum.

2027'nin başında da dünyanın en kapsamlı kökler sözlüğü sitesini tüm Kuran talebelerinin kullanımına açmayı planlıyorum.

Köklere dönüyoruz, sadece Kuran'a.

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Adem ve Nuh'un inişleri arasındaki fark
Kelimelerin coğrafyası içerisinde hubut kavramı

Bir insanın, bir topluluğun ya da bir fikrin aşağıya inmesi ne anlama gelir? Bu dikey hareket her zaman bir kayıp, bir sürgün ya da bir ceza mıdır? Kuran'ın satır aralarında gezinirken bazı kelimelerin varoluşsal bir paradigmanın koordinatlarını çizdiğini fark ederiz. İşte o kelimelerden biri hubut'tur.

Aynı kelimenin insanlık tarihinin iki büyük kurucu figürü olan Adem ve Nuh için kullanılması sıradan bir tesadüf mü? Neden biri zıtlıkların ve düşmanlıkların tam ortasına bir kırılmayla indirilirken diğeri aynı kelimeyle ama yanında farklı zırhlarla iner? Bu iki iniş arasındaki uçurum bize insan bilincinin ve yaşam alanlarımızın niteliği hakkında ne söyler?

Kelimenin semantik damarlarına inelim ve bu iniş farkının kodlarını keşfetmeye çalışalım.

...Bir kısmınız bir kısmınıza düşman olarak inin...
Bakara 36

'inin' olarak çevrilen kelime Arapça HBT kökünden gelir fonosemantik yani kelimenin telaffuzundaki inceliklerle anlamı arasıdaki bağı açıdan incelendiğinde bile sanki inişin dilsel bir simülasyonu gibi çalışır. Göğsün en derininden görünmez bir yerden sızarak çıkan he harfi sürecin korunmuş ve latif bir düzlemde başladığına işaret ediyor olabilir. Hemen ardından gelen be harfi dudakların sertçe kapanıp açılmasıyla oluşan tutunumlu bir sestir, korunmuş varlığın aniden bir sınıra veya bir bariyere çarptığını haber veriyor olabilir. Kelimenin sonundaki sert ve güçlü tı harfi ise Arap alfabesinin en kalın ve kaba seslerindendir. Hareketin nihayete erdiğini, ağırlaşarak zemine çakıldığını ve orada sabitlendiğini ilan ediyor olabilir mi? Tabi bunlar fonosemantik teoriler. Ama kelimenin anlam haritasıyla da uyum içerisinde.

Arap dilinde bu kök fiyatların düşmesi ile iniş, hayvanın zayıflayıp formdan düşmesi ile zayıflığa yönelme veya bir dağ patikasından aşağı zorunlu iniş için kullanılır.

Ancak daha derine indiğimizde hubut'un en kritik nüansını görürüz. Bu kök bir kuş sürüsünün bir araziye konup yayılmasını, bir topluluğun bir vadiye dağılarak yerleşmesini de anlatır. Hubut aynı zamanda bir zemine yayılarak tutunma hareketidir.

Hubut her zaman içinde bir rütbe düşüşü, sınırlandırılma ve madde ile veya ard ile temas riski taşır.

Kökün anlam sabitini şu şekilde tanımlayabiliriz: Varlığın sahip olduğu korunaklı, daha sınırları geniş olan ve yüksek statüyü kaybetmesiyle daha alt, sınırlı, ağır ve zahmetli bir boyuta oraya yayılıp yerleşmek üzere kaçınılmaz dikey geçişidir.

Adem'in hubut'u

Adem başlangıçta korunaklı bir konumdadır. Ona şecereye yaklaşmama emri verilmiştir. Burada şecereyi insanlığa yasaklanan her şeyin total sembolü olarak okuyabiliriz ve bir sınırdır. Takva ise sınırlara riayet ederek kendini korumak ve tehlikelere karşı bir kalkan edinmektir. Adem'den beklenen bu sınırı tanıması ve ona yaklaşmayarak takvalı kalmasıydı. Fakat o yasağa yaklaştı ve sınırı aştı.

Adem'in inişi takva zırhının zedelendiği bir anın doğrudan sonucudur. Bu inişte lütuf yoktur, rahmet sıfatı ön planda değildir. Emir sert ve çıplaktır: İnin! Yanında koruyucu unsur bulunmaz. Çünkü hubut takvasız bir bilincin kaçınılmaz olarak öteleneceği ve sınırlanacağı bir duruma dönüşecektir. Takvanın kalktığı yerde korunak da ortadan kalkar, insan hem iblisle, hem kendi türüyle hem de kendi benliğiyle çatışmanın tam ortasına savrulur. Sınır ihlal edilmiştir, dolayısıyla iniş de sınırlandırmalar ve mücadelelerle dolu olacaktır.

Adem'e verilen hidayet vaadi takvanın yeniden inşa edilebilmesi için bir fırsat olacaktır ancak bu vaat hubut anının sonrasına aittir. Hubut anı Adem için salt bir zorunluluk, bir alan daralması ve bir rütbe düşüşüdür. Takvasızlığın sonucudur.

Tuğyanın suyu ve takvanın gemisi

Şimdi Nuh anlatısına yöneldiğimizde fiziki tufan ve gemi anlayışının ötesine geçerek konuyu farklı bir düzlemde okuyacağız. Kendi taşkınlığında boğulanlar ve o taşkınlıktan korunmak için takva sığınağına tutunarak kurtulanlar. Gemi Nuh'un Allah'ın emir ve yasakları doğrultusunda inşa ettiği takva barınağıdır. Taşkınlık ve azgınlık onu üretenleri dahi boğacak seviyeye geldiğinde korunmanın tek yolu takva olacaktır.

İnsanlık Nuh dönemi sürecinde tuğyan yani sınırları aşarak taşkınlık yapma aşırılığına sürüklenerek kendi taşkınlıklarının boğucu sınırlarında yaşıyordu. Kuran'da bir kavmin ahlaki taşkınlığı için kullanılan tuğyan kelimesinin tufan anlatısı içinde de aynen kullanıldığına rastlarız.

Su taştığında, sizi o akıp gidende Biz taşıdık.
Hakka 11

Suyun taşması için kullanılan tağa fiili tuğyan ile aynı köktendir. Yani insanlık kendi türettiği soyut taşkınlığın fiziksel formunda boğulacaktır. Burada filolojik bir kesişme daha vardır: Tuğyan sınırı aşmak demektir, tufan kelimesinin türediği tavf ise çepeçevre kuşatmak anlamına gelir. Her iki kök kuşatıcı bir taşkınlık fikrinde birleşir.

Peki Nuh bu azgın tuğyan denizinin ortasında neyi inşa etti? Dilbilimsel olarak takva tehlikelere karşı kendini koruma altına almak ve bir zırh edinmektir. Nuh'un gemisi aslında soyut bir kavram olan takvanın maddesel dünyaya yansımış ve görselleştirilmiş halidir. O gemi kibrin, azgınlığın ve taşkınlığın dışarıda bırakıldığı, sadece ilahi iradeye teslim olmuş ve selamet bulmuş olanların sığındığı korunaklı bir mikro alandır.

Nuh'un hubut'u

Nuh'un durumu Adem'inkinden oldukça farklıdır. O tufan öncesinde ve tufan sırasında takvayı eksiksiz kuşanmış, sınırları muhafaza etmiş, tuğyana bulaşmamış ve hatta hayatı ve sevdikleri pahasına tuğyana düşenleri uyarmıştır. Gemi bu takvanın cisimleşmiş halidir ve içindekileri tuğyanın tehlikelerinden koruyan bir barınaktır. Nuh Adem'in düştüğü yerden düşmemiş, yasaklara yaklaşmamış, bilakis yasaklardan sakınarak kendini ve beraberindekileri muhafaza etmiştir.

Tufan bittiğinde yeryüzü azgınların kendi kendini yıkıma uğratması sonucu tuğyandan arınmıştır. Artık iniş emri gelir fakat bu sefer emrin yanında iki önemli ilave daha vardır: Güvenlik ve bereket.

Hud 48'de Nuh'un inişine iki önemli kavram eşlik eder. Hubut aynı hubut'tur ancak takva kuşanmış bir özneye arınmış bir zemine yapılan bu iniş, artık bir rütbe düşmesi olarak kodlanamaz. Çünkü hubut'un içindeki ceza ve sınırlandırılmışlık boyutu takva sayesinde yanında iki kavramı daha getirir ve sınırlar bu iki anahtar ile açılır. Bunlardan birincisi selamet yani güvenliktir, ikinisi ise bereket yani bir yere sabitlenerek orada Allah'tan gelen rahmetle doğurganca çoğalmaktır. Bu doğurganlık hem fikirsel, hem ürünsel hem de çoğalış alanlarına açılır. Hubut'un yayılarak tutunma boyutuyla mükemmel bir uyum içindedir. Selamet inişi bir güvenlik çemberine alır, bereket ise inişin kalıcı ve doğurgan olmasını sağlar.

Adem'e vaat edilen geçici geçimlik yani metaa Nuh'ta yerini bereket'e bırakır. Mataa uzanıp alınan şey, fanilik ve tüketim çağrışımı yaparken, bereket, sabitlenmeyi, kök salmayı ve çoğalarak doğurganca kalıcılaşmayı ifade eder.

Nuh'a rahmet hubut emriyle birlikte ve hubut'un içine gömülü olarak gelir. Adem'in hubut'u takvasızlığın sonucuyken Nuh'un hubut'u takvasının mükafatıdır. Biri sınırlandırma ve rütbe düşmesidir diğeri rahmetle kuşatılmış bir yayılmadır. Farkı belirleyen tek unsur takvadır.

Adem ve Nuh'un hubut sahneleri aynı zamanda sürekli tekrarlanan döngülerdir. İki hubut arasındaki akış insanlık bilincinin takvasızlıktan takvaya, sınırlanıp daraltılmaktan genişletilip rahmete evrilmesinin kıssasıdır.

Adem'in hubut'unda hidayet takvanın yeniden inşası için gerekli olan pusuladır. Nuh'un hubut'unda ise pusula yerini selamete bırakır. Çünkü Nuh verilen hidayeti tufan boyunca gemisinde taşımış, sınanmış ve hedefe varmıştır. Hidayet selamete evrilmiştir. Artık inişe eşlik eden şey bilfiil kazanılmış bir güvenlik halidir.

Eğer kendi yaşam alanlarımızı, zihinlerimizi ve ilişkilerimizi egonun, bozgunculuğun, kibrin ve hırsın tuğyanı ile kirletirsek hayatımızın dikey kırılmaları bizi Adem gibi çatışmalı, yorucu ve fani bir mücadele zeminine fırlatacaktır. Kendimizi sürekli bir şeylerle savaşırken bulmamız tesadüf olmaz.

Ancak ne zaman ki o taşkınlığın karşısına takvayı, yani korunaklı bir bilinci ve kolektif salatı koyabilir, kendi iç dünyamızı ve toplumumuzu kirlerinden arındırabilirsek işte o zaman hayatın kaçınılmaz inişleri ve krizleri bizde bir değer kaybı yaratmaz. Aksine ayak bastığımız her yeni zemine bereketi, barışı ve güveni tesis edici bir Nuh bilinciyle selametle ineriz.

Bakara 74 ise hubut kavramının yine mükemmel bir tefsiridir. Bunu da size bırakıyorum.

Evrende yasa değişmez: Hayatın krizleri, sarsıntıları ve kaçınılmaz düşüşleri karşısında hiç kimse zirvede kalamaz, herkes bir gün kendi hubut'unu yaşar. Sınırları aşanlar kendi azgınlarında boğulurlar. Farkı yaratan kalbimizin kuşandığı zırhtır. Kibrin taşkınlığıyla ağırlaşanlar yeryüzüne Adem gibi çıplak, çatışmalı ve fani bir kavganın ortasına yuvarlanırlar. Oysa bilincini takvayla arındıranlar aşağıya Nuh'un gemisinden adımlarını atar gibi selametle ve bereketle ayak basarlar. Yoksa Nuh'un kavmi Bakara 38'de Adem'in indirilişi sonrası ona vaadedilen hidayeti bulan nesil miydi?

Ancak arınmış olanlar Allah'ın yardımıyla vahye tabi olarak selamet yurdunu inşa edip orada bereketle yaşayabilirler.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

İnsanoğlu sürekli elinde olmayanı ister.

Çoğu zaman sahip olmadığının hayalini kurar, sahip olduğunda ise onun kıymetini hızlıca unutuverir. Ya da elindeki zaten sahip olduklarının değerinin pek de farkına varamaz.

Şüphesiz o insan Rabb'ine karşı çok nankördür.
Adiyat 6

Evi olmayan sıcak bir yuva düşler, evi olan duvarların, parkelerin veya fayansların renginden şikayet eder.

İşi olmayan bir kapı açılsa diye bekler, çalışan kişi ise her sabah erken kalkmaktan, işe gidip çalışmaktan yakınır.

Çocuğu olmayan bir gülüşe hasret yaşayabilir, çocuğu olan evdeki sesi susturmaya çalışır.

Sağlığı bozulan tek bir nefesin değerini anlar, sağlıklı olan az bir yorgunluğu dünyanın en büyük yükü sanır.

Yalnız kalan kişi bazen bir telefon sesi bekler, kalabalık içinde yaşayan ise kendisine uzanan elleri çoğu zaman görmez.

Parası olmayan bir ihtiyacını karşılamanın hayalini kurar, imkanı olan daha fazlası için huzurunu tüketir.

Genç olan büyümek ister, yaş alan ise bir günlüğüne eski enerjisine dönmeyi diler.

Cenazeler kalabalıktır, yaşayanlar ise yalnız.

Belki de mesele elimizdeki değerleri ne kadar çabuk sıradanlaştırdığımızdır. Sahip olduklarımız eksiklerimizin gölgesinde kaldığında nimetler görünmez olur. Oysa bugün şikayet ettiğimiz pek çok şey bir başkasının duası olabilir.

İnsana bir sıkıntı dokununca, yatarken, otururken veya ayaktayken bize dua eder; fakat Biz onun sıkıntısını giderince de karşılaştığı sıkıntıdan ötürü sanki Bize hiç dua etmemiş gibi davranmaya devam eder. İşte Müsriflere, yaptıkları şey böyle cazip gösterilmiştir.
Yunus 12

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Kuran'daki ikili yapının detayları
Mesanilik nedir?

Kuran mimarisinin temel taşı olan mesani yani ikili veya ikişerli yapı ilkesi ilahi hitabın evrensel dinamiğini kavramamız için en kritik anahtarlardan biridir. Genel geçer okumalarda ve pek çok incelemede bu konu ne yazık ki oldukça dar bir kapsamda ele alınmakta, çoğunlukla belirgin zıtlıklar veya ayetlerin birden fazla kez tekrarı üzerinden yüzeysel bir simetriyle açıklanmaya çalışılmaktadır. Oysa Zümer suresinde açıkça işaret edilen bu katmanlı ve kendi üzerine bükülen yapı salt bir edebi söz sanatının çok ötesindedir. Vahyin dilinden evrenin ontolojik yasalarına, insanın psikolojik sınırlarından metnin yapısal matematiğine kadar uzanan bu muazzam ikili denge aslında hakikati eksiksiz kavramamız için kurulan bir tür koordinat sistemidir. Bu okumamızda alışılagelmiş dar kalıpların ötesine geçerek mesanilik ilkesinin Kuran'ın bütününe nasıl fraktal bir kusursuzlukla işlendiğini tüm boyutlarıyla incelemeye çalışacağız.

Kuran'da mesanilik yani ikili yapı ilkesi bir kaç yönlü çalışır, tespit edebildiğim başlıkları açıklamaya çalışayım:

- Kuran içindeki ayetlerin birbirini sağlamlaştırması,
Kuran ayetleri birbirinden bağımsız parçalar gibi düşünülür fakat birbirini tefsir eden, açıklayan ve tasdik eden bir bütündür. Bir ayette ucu verilen bir detay başka bir ayette muhakkak bağlanır, böylece Kuran kendi içinde kusursuz bir denge ve iç tutarlılık kurar.
- Çift katmanlı anlam,
Kuran'da ayetlerin bir görünen yüzü bir de derin, sembolik ve ilahi maksada işaret eden içyüzü vardır. Bu çift katmanlılık her çağdaki insanın kendi idrak seviyesine göre vahiyden beslenmesini sağlar.
- Evren yasaları ile karşılıklı uyum ve atıflar,
Kuran ayetleri ile evrenin işleyişi aynı kaynaktan geldiği için birbiri ile son derece uyumludur. Kuran'ın işaret ettiği hakikatler doğa yasalarında ve insanın kendi iç dünyasında birebir karşılık bulur. Bunun en güzel örneği Araf 57'deki evren yasalarının anlatımı gibi görünen risalet ilkeleri ve vahyin iyileştirici gücünün matematiksel olarak aynı yasalarla çalışması örneğidir. Bu kısacık ayet üzerine koca bir kitap yazılabilir.
- Somut-mecaz ilişkisi,
İnsan aklının sınırlarını aşan bir takım konular teşbihlerle anlatılabilir veya Kuran'da insanların bildiği somut gerçekler 'darb-ı meseller' üzerinden açıklanabilir. Soyut hakikat somut metaforun içine yerleştirilerek zihne yaklaştırılır.
- Zıt anlamlı kavramların ilişkisi,
Allah hakikati zihnimizde netleştirmek için kavramları sürekli zıddıyla birlikte anar. Bu ikili gerilim Kuran'ın tamamında korunur ve yanlışın karanlığını keşfederek doğrunun aydınlığını bulmamız istenir.
İnkar - İman
Ölüm - Hayat
Dalalet - Hidayet
- Kozmik ve ontolojik ikililikler.
Yaratılmış her şey bir çifte, bir karşıta veya bir eşe sahiptir.
Gök - Yer
Gece - Gündüz
Güneş - Ay
Eril - Dişil
Şehadet Alemi - Gayb Alemi
Madde - Enerji
Doğu - Batı
Dünya hayatı - Ahiret hayatı
Bu evrensel yasa varlık aleminin muhtaç ve eksik olduğunu, mutlak tekliğin ise yalnızca hiçbir eşi ve zıddı olmayan Yaratıcı'ya ait olduğunu ispatlayan bir tekniktir. Yaratılmış her şeyin ikili sistemle işlemesi ve teklik'in sadece yaratıcıya özgü olması mantıksal kurgularla işlenir.

Kozmik boyuttaki bu ikili sistem mikroskobik boyutta DNA'nın ikili sarmal yapısına, psikolojik boyutta ise insanın fıtratına işlenmiştir. İnsanın kodlarında hem iyiliğe hem de kötülüğe meyil potansiyelinin yani takva ve fücur'un bir arada bulunması bu sistemin kusursuz bir yansımasıdır.
- Kıssalar ve tarihsel tekerrür ilişkisi.
Kuran'daki tarihi anlatılar geçmişin masalları değildir, bu bir kaç kez vurgulanır, anlatılar tarihin değişmez ikili yasasının aktarımıdır. Mesela Musa ile Firavun'un mücadelesi, hak ve batıl aktörlerinin tarih boyunca isim ve şekil değiştirse de aynı özle sürekli karşı karşıya geleceğinin ikili okumasıdır. Yani hem tekrarı hem de içeriğindeki mücadele açısından ikili sisteme sahiptir.
- Zülkarneyn'in özel konumu,
Kelime anlamı iki karn sahibi/iki gücün yöneticisi olan Zülkarneyn anlatısı mesanilik ilkesinin işlendiği çok özel bir formdur. Yolculuğunun Doğu-Batı ekseninde olması ve dünyevi iktidar ile ilahi adaleti şahsında sentezlemesi bakımından ikili sistem için kilit bir veridir. Bu başlığın detaylı analizini başka müstakil bir yazıda işleyeceğim.
- Sure başlangıcı ve sonu arasındaki tematik ikili kuşatma,
Birçok sure ilk ayetlerinde ortaya koyduğu temel tezi surenin sonunda farklı ama tamamlayıcı bir bağlamla yeniden ele alarak konuyu çift taraflı kuşatır. Örneğin Müminun suresi inananların felaha erdiği müjdesiyle başlar ve inkarcıların neden felaha eremeyeceği anlatısıyla kavramsal bir çember çizer ve uçtan uca ikili sistemle anlatılır. Sure sonunda felah müjdesi nasıl felaha erişileceğinin detayları ile kapatılır.
- Emir ve nehiy dili,
Kulluğun pratik sahası olan ahlak ve hukuk emir/yap ve nehiy/yapma çifti üzerine kuruludur. İnsan özgür iradesiyle bu ikili yoldan birini seçer ve imtihan sırrı bu gerilim hattında gerçekleşir.

Şüphesiz ki Allah, adaleti, ihsanı ve yakınlık sahibine vermeyi emreder; fahşa, münker ve beğyi'i neyheder. Zikredesiniz diye size öğüt verir.
Nahl 90

- Hukuki ve cezai dengede tam ikilik, kısas ve denklik kuralı,
Kuran'ın hukuk sisteminde etki ve tepki ilişkisi ile birlikte ikili denklik esastır. Kısas ve ceza orantısallığı sosyal mesanilik ile toplumsal ve hukuki düzleme yansır.

Bir seyyietin karşılığı onun mislince bir seyyiet'tir. Fakat kim affedip düzeltici olursa onun ecri Allah'a aittir. Kuşkusuz O zalimleri sevmez.
Şura 40

- Belagat sanatındaki yapısal ikilikler,
Bu ikili uyum Kuran'ın söz ve ses dizilimine de yansır. Kuran'da Arap dilinin incelikli söz sanatları mükemmel bir ustalıkla kullanılır. Bir kaç örnekle inceleyelim:

Müşakele sanatı:
Bir kimsenin yaptığı bir eyleme karşılık verilirken gerçekte farklı bir anlam taşısa bile ilk eylemin kelimesinin birebir aynısının kullanılmasıdır.

Onlar, tuzak kurdular. Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.
Ali İmran 54

Allah teknik olarak tuzak kurmaz, bu bir dil sanatıdır ve müşakele sanatını bilmeyenler Allah'ın insanlara tuzak kurduğunu zanneder.

Tibak sanatı:
Birbirine tam zıt iki kavramın aynı cümlede bir araya getirilerek anlamın pekiştirilmesidir. Doğrudan bir anlamsal ikiliktir.

Şüphesiz güldüren de O'dur ağlatan da.
Necm 43

- Hurufu mukatta ile ilgili bir detay,
İçeriği çok tartışılan yasin, taha, elif-lam-mim gibi kesik harfler konusunda matematiksel bir ikililik söz konusudur. Hufuru mukatta'da kullanılan harflerin tamamının toplamı 14'tür, kullanılmayanların sayısı da 14'tür. Yani açık harfler ile kullanılmayan yani kapalı harfler birbirine denktir. Bu Kuran'daki matematiksel ikili sistemin sadece bir örneğidir.

Artık Kuran'daki mesanilik kavramının haritasına sahibiz. Mesani özelliği aynı zamanda Kuran'daki herhangi bir ayetini veya hükmün tek başına alınıp mutlaklaştırılmasının önüne geçen en büyük yapısal önlemdir. Bir ayetin öteki ucu mutlaka başka bir yerdedir. Bu dinamik dengeyi göz ardı eden her okuma Kuran'ı anlamada sığ ve çarpık bir bakış açısına yol açar.

Hak ve batıl hep ikili metaforla anlatılır, su ve köpük, maden ve cüruf, birbirine karışmayan denizler, aydınlık ve karanlıklar gibi. Köpüğe bakıp suyu, cürufa bakıp madeni unutmamak ve nihai kararı bu bütünlük içinde vermek ana yasadır.

Kuran'ın mesani yapısı Allah'ın her şeyi yerli yerince, birbiriyle uyumlu ve ikişerli yaratan oluşunun bir tecellisidir. Bu ilke kelimelerin, ayetlerin, kavramların ve yasaların tümünün karşılıklı çalışmasını anlatır. Bu örneklerin tamamı aslında ikili sistemlerin ardındaki tek ve mutlak hakikat'i keşfetmemiz için delillerdir. Bize düşen bu çiftli yapıda gördüklerimiz, duyduklarımız ve düşündüklerimizin hiçbirine benzemeyen Yaratıcı'nın egemenliğine teslim olmaktır.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Ahsenel hadis, sözün en güzeli nedir?
Vahiy, akıl ve söz hiyerarşisinde Kuran merkezli bilgi filtresi

Onlar ki sözü dinleyip en iyisine uyarlar. İşte onlar Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir ve işte onlar sağlıklı düşünen ince kavrayış sahipleridir.
Zümer 18

Kuran muhatabından dinamik, sorgulayan ve analitik bir düşünce yapısı talep eder. İslam düşünce geleneğinde zaman zaman göz ardı edilen bu gerçek Zümer 18, Zümer 23 ve Enfal 22. ayetlerin çapraz okumasıyla sarsılmaz bir sütun gibi karşımıza çıkacaktır. Bu üç ayet söz, akıl ve vahiy üçgeninde müthiş bir bilgi süzgeci inşa eder ve inanan insanın her türlü anlatı, rivayet veya öğreti karşısında nasıl bir zihinsel duruş sergilemesi gerektiğini net sınırlarla çizer.

Dinle, ayıkla ve en iyisine uy prensibi Kuran'da övülen ve ulul elbab yani işin kabuğunu delip ince işçilikle özü görüp kavrayanlar olarak tanımladığı ideal düşünen insan modelinin ilk vasfı bilgiye açık olmasıdır.

Zümer 18. ayet sözü dinlerler, onun en güzeline uyarlar derken körü körüne bir itaate veya dogmatik bir reddiyeye davet etmez, seçici ve eleştirel aklı merkeze yerleştirir. Burada birbirini takip eden iki aşamalı bir süreç işler. Önce söz dikkatle dinlenir, ardından duyulanlar aklın terazisinde tartılarak en güzel olana tabi olunur. Bu durum her duyulan cümlenin, her nakledilen hadisin otomatik olarak kabul edilmeyeceğini inanan insanın duyduklarını ayıklamakla mükellef aktif bir akla sahip olması gerektiğini gösterir. İkinci incelik ise duyulan söz ne olursa olsun 'sözün en güzeli'ne uymaktır.

Peki en güzel söz'ün merkezi kriteri nedir? Duyulan sayısız söz, görüş, yorum veya anlatı arasından en güzel olanı nasıl tespit edeceğiz? Güzellik çok fazla ucu açık değil mi? Bizi mutlak doğruya götürecek referans noktamız ne olacak? İşte bu kritik sorunun cevabı Zümer suresi 23. ayet verilir:

Allah hadisin en güzelini ikişerli müteşabih bir kitap olarak indirdi. Ondan, Rablerine huşu duyanların derileri* ürperir. Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine doğru yumuşar. Bu, Allah'ın hidayeti/rehberliğidir ki onunla dilediğini hidayete yöneltir. Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona bir yol gösteren olmaz.
Zümer 23

Allah hadisin en güzelini indirdiğini söyler. Bu ayet Zümer 18'deki sözün en güzeline uyma ilkesinin mutlak merkezini ve sarsılmaz kriterini belirler. Hadisin, anlatının ve sözün en g��zeli hiçbir insan sözü, mezhep içtihadı, tarikat öğretisi veya tarihsel rivayet olamaz, doğrudan doğruya Allah'ın indirdiği vahiydir.

Kuran kendisini birbiriyle uyumlu, iç içe açılan ve çift yönlü anlam ve teyitlerle ilerleyen bir sistem olarak tanımlar. Dolayısıyla Kuran dışı hiçbir nakil, yorum veya metin ahsen'ul hadis olan vahiy ile aynı düzlemde bağlayıcılık seviyesine çıkarılamaz. Diğer tüm sözler tarih, tecrübe, ibret, yorum veya sosyolojik bir değer taşıyabilir ancak dini hüküm ve mutlak hakikat iddiasıyla Kuran dışında ortaya atılan hiçbir sözün peşinden gidilemez.

Bu seçici aklı ve Kuran'ı merkeze alan bilgi süzgecini devre dışı bırakanların durumu ise Enfal suresi 22. ayette çarpıcı bir dille özetlenir:

Allah katında debelenen canlıların en şerlisi** aklını kullanmayan sağırlar ve dilsizlerdir.
Enfal 22

Kuran'ın burada bahsettiği sağırlık ve dilsizlik tabi ki fizyolojik bir kusur olarak konumlanmıyor. Burada kastedilen sağır ve dilsizler hakikati duymaya kendini kapatmış, duyduğu doğruyu dile getirmekten kaçınmış ve en önemlisi akli bağlantı kurma yeteneğini felç etmiş zihinsel bir tutulma hali yaşayan kişilerdir.

Ayetin sonundaki aklını kullanmayanlar vurgusu sorunun temelinin bilgi eksikliği olmadığını, mevcut aklın kasten işlevsiz bırakılmasının ana problem olduğunu gösterir. Bir kişi sözü dinlemiyor, dinlediğini tartmıyor, tarttığını sözün en güzeli olan Kuran'a götürmüyor ve başkalarının sözlerini vahyin üstünde tutarak din diye taşıyorsa Enfal 22'nin işaret ettiği zihinsel kapanma tipine dönüşür.

Bu çapraz olarak okuduğumuz 3 ayetin ortaya koyduğu sistem müminin temel görevini aslında somutlaştırıyor. Mümin önüne konan her söze din etiketi taşısa dahi teslim olmamalıdır. Her sözü Kuran'ın ışığında inceleyen ve yalnızca ahsen'ul hadis olan vahye tabi olan kişi mümindir. Bir rivayet, bir tasavvufi anlatı, bir tarihsel yorum veya bir alim sözü Kuran'ın sözlerinin yanı sıra kutsal olarak kabul edilemez. Eğer herhangi bir söz Kuran'ın önüne geçiyor, onun evrensel mesajını gölgeliyor veya ona rağmen bir hüküm dayatıyorsa o noktada sözün en güzeline uyma prensibi iptal edilmiş ve sözlerin karmaşasına uyulmuş demektir.

Öyleyse üç ayetin ortak prensibini ortaya dökelim:

Sözü dinleyen akıl sahibi en güzel söze uyar, en güzel söz Allah'ın indirdiği Kuran'dır, Kuran dururken başka sözleri dinin merkezine alan kişi ise işitiyor görünse de hakikate karşı sağırlaşmıştır, körleşmiştir.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

* Zümer 23'te geçen deri olarak çevrilen CLD kökünün semantiğine ineceğiz.
** Enfal 22'de geçen kötülük ve şer olarak çevrilen ŞRR kökünün temeline ineceğiz.

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

innemel müşrikune necesun
Şüphesiz müşrikler necestir

Tevbe suresi 28. ayetteki bu ifadenin detaylarını inceleyelim:

Klasik gelenekte ve dilimizde necis kelimesi kullanılır. Fiziki kirler ve pislikler kastedilir. Necasetten taharet adında bir pratik uygulama da söz konusudur. Fakat ayette dile getirilen müşriklerin neces olması durumu biraz ilginçtir. Çünkü burda necis yerine neces kavramı kullanılmıştır ve bu kök Kuran'da sadece 1 kez geçer.

Bu sıradan bir dışlama veya fiziksel bir tür hijyen uyarısı mıdır yoksa inanç sisteminin insanın varoluşsal doğasını nasıl dönüştürdüğüne dair bir tespit mi?

Kavramı kök semantiği bağlamında hücrelerine ayırdığımızda karşımıza çıkan koordinatlar fiziksel kirlerden çok daha derin olacaktır.

Müşrik artık bildiğimiz gibi evrenin tek ve mutlak egemen otoritesinin yanı sıra otoriteler olduğunu iddia eden, tek ve mutlak hakikat bilgisinin de yanına ilave datalar eklemeye çalışan tipolojidir.

Kuran'a göre insan Allah'tan başka nelere tapardı hatırlayalım:
- Fayda veya zarar vermeyen putlara. 6:71
- Gök cisimlerine. 41:37 bu formülü aynı zamanda gök cisimlerine bakarak bir takım gaybi bilgiler edindiğini iddia edip ona göre amel edenlere de uygulayabiliriz.
- Bir takım kurgusal mistik canlılara. 34:41
- Din adamlarına, imamlara, şeyhlere. 9:31
- Tağuta, yani haddi aşan yerel otoritelere. 4:51
- Heva ve arzulara, yani şehvete, paraya, makama, güce, ham düşüncelerine ve hazlarına. 25:43
- Atalarının dinine. 34:43
- Aracılara. 39:3 hesap günü şefaat iddia edenlere.
- Nebilere ve meleklere. 3:80

Hakikatin tekliğini yani tevhidi parçalama, yaratıcı ile yaratılan arasındaki mutlak sınırı ihlal etme ve sahte otoriteler üretme hastalığı müşrikliktir. Müşrikler evrenin merkezindeki ilahi birliği bozarak kainatı anlam karmaşasına ve semantik anarşiye sürüklemek isteyen kişilerdir. Sahte ilahlara güç atfederek fıtratı enfekte ederler.

Ayetin ince nüansı kullanılan kelimenin formundaki milimetrik hassasiyette saklı olabilir. Arapça kök bilimi bakımından necis ile neces arasında önemli bir fark bulunur.

Necis NCS kökünden gelir, etken ve sıfat kalıbındadır. Antik semitik dillerde ve erken dönem Arapçasında bu kök iyileşmeyen, irin akıtan ve kötü kokan yaralar veya hastalıklı durumlar için kullanılırdı. Temel çıkış noktası bedenin veya eşyanın tabiatını bozan, çürümeye yüz tutmuş ve kokuşmuş fiziksel pisliktir.

Psikolojik evrede ise hastalıklı veya çürümüş olan şeye karşı insanın geliştirdiği doğal savunma mekanizması olan tiksinti hissi kelimenin içine işlemiştir. Necis aynı zamanda temas edilmesinden kaçınılan şeydir.

Özünde temiz olduğu halde sonradan kirlenmiş yani arizi bir alanı da ifade eder. Üzerine çamur veya dışkı sıçramış bir kumaş teknik olarak necis'tir, yıkanıp arındırıldığında temiz yani tahir konumuna geri döner.

Neces ise mastardır. Pisliğin ve kirliliğin bizatihi kendisini ifade eden bir isimdir. Mesela dışkı neces'tir, kendisi temizlenmez, çünkü tabiatı, kurgusu ve sıfır noktası budur. Ama dışkı bir sonuçtur, bu sonuca götüren öncül aşamalarda yani daha evveliyatında o dışkıyı oluşturan elementler belki de temiz birer yemekti. Öyleyse kirliliği üreten süreçler, mesela atılmış çöplerin toplanmaması ile oluşan bakteriler ve yaydıkları koku, temizlenmemiş ve içine kanalizasyon akıtılan bir denizin bir süre sonra kendini temizleyemez hale gelmesi aslında yapısal bir sorunun sonucudur. Denizi teknik olarak yüzeysel şekilde temizlememiz mümkün değildir, çünkü öncelikle kirin kaynağını kurutmamız gerekir.

Kuran müşrikler için necis yani 'kirlenmiş olan' yerine neces yani 'kirliliğin ta kendisi' formunu kullanır. Ayet sınırlandırma edatı olan innema ile başlar, ayeti "Müşrikler ancak ve ancak necesin ta kendisidir." şeklinde anlayabiliriz. Öyleyse yapısal bir sorun sonrasında tamamıyla neces haline gelmiş zihin formundan söz etmeliyiz.

Şirk hali varlığın kodunu bozan ve bizzat kirlilik halinin kendisine dönüşen bir zihniyet çürümesidir.

Kuran'da bir arınma protokolü yer alır, arınma tamamıyla şirkten arınmakla ilgilidir ve her insan şirke bulaşabilir. Önemli olan bu bulaşıklığı farkedip arınma süreçlerini yürütebilmektir. Müşrik'in kendisi müşrikliğine neden olan süreçlerden arınmadan temizlenemez.

Takva kire, çürümeye ve günaha baştan hiç bulaşmama, zihni ve kalbi bir zırh gibi tetikte tutarak kaçınma bilincidir. Eğer kirlenilmişse temizlendikten sonra o fıtri saflığı koruma refleksi şeklinde çalışır.

Tezkiye aklın ve malın cüruflarından, hastalıklı eklentilerinden budanarak arınmasıdır. Bu arınma tıpkı budanan bir ağaç gibi varoluşsal büyümeyi, bereketlenmeyi ve yükselişi de beraberinde getirir. Zekat'ın fonksiyonu budur.

Tevbe hatasından dönüp davranışını tamamıyla tam tersi bir yöne doğru döndürmektir, sözle yapılmaz, eylemle yapılır.

Taharet bir şeyin kendi doğasına aykırı olan, ona sonradan eklemlenen veya onu bulandıran her türlü yabancı maddeden, parazit, kir, cüruf, şüphe, şirkten kurtulup ilk ve öz haline dönmesidir.

Burada şunu söyleyebiliriz, Kuran bir insan için arınma ekosistemi kurar, neye bağlandığına dikkat edip vechini Allah'tan tarafa çevirip kirlerinden arınma süreçlerini tamamladığında kişi sıratı müstakim'e girer.

Şirk kaynaklı neces ise bu ekosistemin adeta anti-maddesidir. Kuran'a göre arınmanın, tezkiyenin ve takvanın sıfır noktası şirkten arınmaktır. İçerisinde sahte ilahların, parçalanmış otoritelerin bulunduğu bir ideoloji ve bu ideolojinin savunucuları arınmışlara bulaşmamalıdır. Çünkü kirletici etkileri sözkonusudur.

Ayet bize bir hijyen kuralı getirmiyor. Koyduğu ilkeyi şu şekilde anlayabiliriz; tevhid, hakikati parçalayan kirlerle bir arada olamaz ve onu kendi saf, halis ve hanif merkezinden mutlak surette tecrit etmelidir.

Hac suresi 26. ayette geçen ve tahhir beytiye / evimi temizle olarak çevrilen kesit beyt'in etrafındaki çöpleri temizleyip bölgeyi çamaşır suyuyla yıkamak mıdır yoksa şirk'ten arındırmak mıdır? Ayetteki uyarı la tuşrik bi şey'en yani bana hiçbir şeyi ortak koşma! ile başlar. Beytin temizliği müşriklik ekosisteminin temizliğidir ve Hac 26'nın birlikte okunması gereken ayet Tevbe suresi 28. ayettir.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Kuran'daki zıt anlamlı kavramlar | 5

Kuran'daki zıt kavramlar kelimelerin sınırlarını ve birbirleriyle kurdukları anlam ilişkilerini kavramamız için güçlü bir yol haritası sunar.

Nefea ve Zarar kavramlarını inceleyelim.

Kök NFA'yı dilimize menfaat olarak geçmiş bir kelimeden hatırlayabiliriz.

NFA işe yarama, gerçek yarar üretme, bir şeye lehte sonuç kazandırma, kullanılabilir değer oluşturma ve alıcı taraf için olumlu etki meydana getirme eksenindedir.

Bu kök bazı yüzeysel çevirilerde karşımıza iyi şey olarak çıkar fakat bu anlama gelmez. Bir şeyin gerçekten işlev görüp görmediğini, insana sonuç üretip üretmediğini gösterir. Bu yüzden Kuran'da mal, evlat, öğüt, iman, hadid, hayvanlar, gemiler, hac menfaatleri, şefaat iddiaları ve sahte ilahlar bu kökün terazisinde değerlendirilir.

Türeyen kelimelerden bazılarına bakalım:

Nefa bir işe yarar sağlama gücüdür.
Menfaat belirli yarar ve kullanım değeridir.

Kuran içi kullanımı:

İbrahim: "Allah'ı bırakıp da size bir yararı da bir zararı da olmayan şeylere mi kulluk ediyorsunuz?" dedi.
Enbiya 66

Bu ayette NFA sahte ilahların gerçek etki üretme kapasitesini reddeden bir kavram olarak kullanılır. Zıt anlamlısı ile birlikte yer alır. Kuran'ın sorusu şudur: Bağlandığımız şey bize gerçekten yarar sağlayabiliyor mu?

Zarar

Kökü DRR'dir. Dilimize doğrudan geçmiştir.

Zarar verme varolan işleyişi bozma, alanı daraltma, eksiltme, baskı altına alma, sıkıntıya sokma ve kişiyi zorunluluk haline itme eksenindedir.

Anlam ağı içinde sıkıntı, kayıp, hastalık, daralma, sosyal zarar, hukuki zarar, psikolojik baskı, kapasite kaybı ve mecburiyet hali de yer alır. Bu yüzden aynı kökten durr, darra, dirar, mudtarr gibi kullanımlarla farklı anlam katmanları doğar.

Türeyen kelimelerden bazılarına bakalım:

Darr zarar verme etkisidir,
Durr başa gelen sıkıntı, daraltıcı haldir.
Darar hasar, eksiklik, engel veya zarar durumudur.
Darra zor zaman, baskılı ve sıkıntı evresidir.
Dirar kasıtlı zarar verme, karşı tarafı zarara sokma stratejisidir.
Mudtarr çaresiz kalmış, sıkışmış, zaruret altında bırakılmış kişidir.

Kuran içi kullanımı:

Eğer, kendisine dokunan bir zarardan sonra, ona bir nimet tattırsak, "Kötülüklerden kurtuldum." diye böbürlenir ve şımarmaya başlar.
Hud 10

Bu ayette zarar insanın üzerine kapanan sıkıntı, yoksunluk ve daralma evresini ifade eder, yani kişinin varlık alanını baskılayan zor hal anlatılır. Ardından gelen nimet ise bu daralmanın kaldırılmasıdır fakat insan bunu bir arınma ve sorumluluk bilinciyle kullanmak yerine kötülük benden gitti diyerek güven sarhoşluğuna, böbürlenmeye ve şımarmaya başlar.

Dırar mescitleri kullanımı:

Ve zarar verme, hakikati örtme, müminlerin arasında tefrika çıkarma ve daha önce Allah'a ve resulüne savaş açmış kimse için gözetleme/konuşlanma yeri olmak üzere bir mescid yapanlar; elbette “Biz hasene'den başka bir şey istemedik.” diye yemin edecekler. Allah şahitlik eder ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.
Tevbe 107

İlginç bir ayettir:

Buradaki zarar salatın ikame edilmesi gereken bir mekanı amacından çıkarıp gerçeği örtme, müslümanlar arasında ayrılık çıkarma ve karşı cepheye hizmet eden stratejik bir araca dönüştürme anlamındadır. Mescid gibi görünen bir yapının içeride salatı bölen, müminleri ayıran ve hakikati örten bir operasyon alanına dönüşebilmesi korkunç değil midir?

Kuran'da NFA ile DRR karşıtlığı yarar ve zarar ikilisinden yola çıkarak derin bir anlam alanı kurar. NFA bir şeyin gerçekten işe yarayıp yaramadığını DRR ise bir şeyin varlığı eksiltip eksiltmediğini, düzeni bozup bozmadığını, insanı sıkışmaya sürükleyip sürüklemediğini gösterir.

Bir şey bize hakikatte yarar sağlıyor mu?
Yoksa bizi daraltan, eksilten ve sahte bağlarla kuşatan bir zarar alanı mı üretiyor?

Kuran'daki bu karşıtlık bizim hakikat ile sahte güçler arasındaki farkı görmemizi sağlayacaktır.

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Yengeç sepeti sendromu
Kolektif paçadan yakalanmışlık üzerine

Balıkçı tezgahlarında ya da okyanus kıyılarında sıkça gözlemlenen, biyoloji literatüründen çıkıp sosyal psikolojinin en karanlık dehlizlerine yerleşen garip bir doğa olayı vardır: Yengeç sepeti sendromu.

Sistem basit ama dehşet vericidir. Tek bir yengeci ağzı açık bir sepete koyarsanız kısa sürede tırmanıp oradan kaçacaktır. Ancak sepetin içine birden fazla yengeç doldurursanız içlerinden biri özgürlüğe doğru tırmanmaya başladığı an diptekiler onun bacaklarına yapışacak ve onu hızla aşağıya, kalabalığın içine doğru çekeceklerdir.

Yukarı tırmanan her yengeç istisnasız bir şekilde geride kalanlar tarafından sabote edilir. Günün sonunda sepetin kapağı açık olmasına rağmen tek bir yengeç bile kurtulamaz. Herkes aynı çukurda ölmeyi birinin kurtulmasına mı tercih etmiştir?

Bu biyolojik refleks insan topluluklarında da ilginç bir şekilde gözlemlenir. Sosyal psikolojinin babalarından Henri Tajfel sosyal kimlik kuramında bireyin bir gruba ait olma ve o grubun normlarını koruma dürtüsünün rasyonel akıldan çok daha baskın olduğunu gösterir. Bir grubun içindeki birey statükonun dışına çıkmaya, yani sepetten kafasını uzatmaya yeltendiğinde grubun kolektif egosu sarsılacaktır. Çünkü tırmanan kişinin başarısı dipte kalanların yetersizliğini, tembelliğini ve esaretini yüzlerine vuracaktır. Zinciri kırmak, zincire tutunmaktan her zaman daha zordur.

İnsan psikolojisinde ve sosyal davranışlarında bu aşağı çekme eylemi bir kötülükmüş gibi sunulmaz. Aksine güçlü bir rasyonelleştirme yani haklı çıkarma mekanizmasıyla maskelenir. Leon Festinger'in bilişsel çelişki kuramı bu konuyu analiz eder. Dipteki insan tırmanan insanı gördüğünde içinde bir çatışma yaşar: Ben neden buradayım ve o neden yukarıda?

Bu acı verici çatışmayı çözmenin iki yolu vardır, ya aşağıdaki de tırmanma cesareti gösterecektir ki bu büyük emek ve risk ister ya da tırmananın aslında yanlış yolda, hain, kibirli veya cahil olduğunu iddia ederek onu aşağı çekecektir. İkinci yol sıfır maliyetle içsel huzur sağlar. Böylece paçadan yakalamak sepet sakinleri için bir görev ve bir tür koruma refleksi haline gelir.

Bu noktada insanlık tarihinin en köklü zihinsel sepetlerinden birine, dogmalar ve katı ideolojiler sepetine gözlerimizi çevirmemiz gerekiyor. Çünkü bu sepetin içinde aydınlanmak isteyenleri aşağı çekmek üzere kurulmuş iki düşman kardeş yaşar: Gelenekçi mezhepçi dogmatizm ve reaksiyoner ateizm.

Bu büyük bir paradokstur çünkü iki zıt kutbun mensupları mukaddes bir ittifak içindedir.

Dışarıdan bakıldığında bu iki kutup siyah ile beyaz kadar birbirinden uzaktır. Biri mutlak bir kutsallık iddiasıyla konuşur diğeri ise mutlak bir rasyonalizm maskesi takar. Ancak her ikisinin de hayata, bilgiye ve insana yaklaşımlarındaki örüntüyü inceleme altına aldığımızda şoke edici bir metodik simetri ile karşılaşırız.

Her iki grup da aynı yengeç sepeti içinde yaşamaktadır ve her iki grubun da korkusu aynıdır: Bireyin, aracıları aradan çıkararak, Kuran metniyle doğrudan, çıplak, aydınlık ve pratik bir bağ kurması.

Gelenekçi yüzyıllardır biriktirdiği kültürel anlatıları, uydurulmuş rivayetleri ve kendi kurduğu ruhbanlık tekelini korumak zorundadır. Sepetten kafasını uzatıp durun, ben bu kitabı kendi aklımla, kendi dilimle okuyup anlamak istiyorum diyen bir bireyi gördüğü an dehşete kapılır. Hemen 'kutsal' bir panik içinde onun paçasına yapışır: Sen kimsin? Alim misin? Üstat mısın? 15 ilim bilmeden, arapçanın yedi lehçesini yutmadan o kitaba dokunursan sapıtırsın!

Gelenekçinin derdi bilginin tekelini elinde tutarak inşa ettiği o konforlu sepet hiyerarşisini korumaktır. Bireyin özgürleşmesi gelenekçinin otoritesinin intiharı demektir.

Peki sepetin diğer tarafındaki ateist orada ne yapmaktadır? Şaşırtıcı bir şekilde gelenekçiyle birebir aynı metodolojiyi kullanır. O da sepetten çıkmaya, Kuran'ı dürüstçe ve önyargısızca analiz etmeye çalışan zihnin paçasına yapışır. Silahı ise bellidir: Bağlamından koparılmış, tahrif edilmiş, bilerek bozulmuş birkaç çeviriyi bayraklaştırır. Bakın, burada ne yazıyor, bu kitap mantıksız, çağ dışı, bunu okuyup da zaman kaybetme, hemen sepetimize geri dön der.

Ateist marjinal grup da bireyin Kuran ile doğrudan bağ kurmasını istemez, çünkü bilir ki dürüst ve entelektüel bir okuma onun din karşıtlığı üzerinden kurduğu o sığ kimlik alanını ve manipülasyon konforunu elinden alacaktır. Bu yüzden sepetin aşağısında gelenekçilerle birbirlerine sarılırlar.

Gelenekçi kitap dışı külliyatlarla barikatlar kurup ulaşılamaz kılarak Kuran'ı hayattan sürgün eder, ateist ise altını boşaltma, karikatürize etme ve değersizleştirme amacı ile aynı sürgünü gerçekleştirmeye çalışır. İki düşman kardeş bireyi Kuran'dan uzak tutma noktasında gizli bir konsensüs imzalamıştır. Onlar sepetin gardiyanlarıdır.

Enam 26 bu psikolojik teşhisi zaten yapmıştır.

İnsanlığın bu kadim ve sinsi psikolojik paternini modern psikoloji otoritelerinin henüz adını bile bilmediği bir dönemde kalbinden vuran o muazzam deşifre metniyle karşılaşırız. Enam suresi 26. ayette adeta bu iki sepet gardiyanının röntgeni çekilir:

Onlar, başkalarını ondan vazgeçirmeye çalışırlar, kendileri de ondan uzaklaşırlar. Ve onlar, ancak kendilerini mahvederler, ama bunu idrak etmezler.
Enam, 26

Ayetin geometrisi adımı adım işlenen o psikolojik döngü, yengeç sepetinin tam bir tasviridir.

Başkalarını ondan vazgeçirmeye çalışırlar
Ayet patolojinin ilk aşaması olarak aktif engellemeyi koyar. Tıpkı yukarı tırmanan yengeci aşağı çeken diğer yengeçlerde olduğu gibi. Gelenekçi sen anlamazsın sloganıyla, ateist bu zaten çelişkili illüzyonuyla önce başkalarını vazgeçirmeye programlanır. Çünkü başkalarının vazgeçmesi onların kendi konumlarını meşrulaştıracaktır.

Kendileri de ondan uzaklaşırlar
Ayetteki uzaklaşma vurgusu yüz çevirerek, kibirle, dirsek çevirerek uzaklaşmaktır. Kendi iç dünyalarında Kuran'ın özüyle bağı koparmışlardır. İlginç olan ayetin önce başkalarını engellemeyi sonra kendi uzaklaşmalarını saymasıdır. Bu bir psikolojik projeksiyondur. İnsan kendi kopuşunu başkalarını da kopararak örtbas eder.

Ancak kendilerini mahvederler
Sepette kalıp yukarı tırmananı aşağı çeken yengecin zararı doğrudan kendisinedir, o sepetin içinde ölmeye mahkumdur. Kuran ile insan arasına barikat kuranlar da sadece kendi fıtratlarını, zihinsel özgürlüklerini ve insani potansiyellerini helak ederler.

Ama bunu idrak etmezler
En tehlikeli aşama, bu eylemi yaparken bir şuur kaybı ve bir sistemik körlük yaşarlar. Gelenekçi dini savunduğunu zanneder ateist ise rasyonalizm adına tepki verdiğini. Kendi sonlarını hazırlarken zafer sloganları atmaktan geri durmazlar.

Sepeti aşmak mümkün mü?
Yengeç sepeti sendromu insan aklının sürü psikolojisine teslim olduğu yerdir. Gelenekçinin alim fetişizmi ile ateistin hatalı çeviriden cımbızlama dogmatizmi aynı madalyonun iki yüzüdür. İkisi de bireyin kendi aklını kullanmasından nefret eder. Çünkü akıl sepeti kıracak tek güçtür.

Eğer o sepetten çıkmak istiyorsak paçamızı tutan kıskaçların türüne ve rengine bakmayacağız. Ha sarıklı bir gelenekçi paçamızdan tutmuş ha entelektüel maskeli bir reaksiyoner. Yapılması gereken tek şey aradaki tüm sahte distribütörleri, sahte eşik bekçilerini ve manipülatörleri paçamızdan silkelemek olacaktır.

Kuran ile doğrudan bağ kurmak, metni kendi aklımızla, samimiyetle, önyargısız, doğru kaynaktan ve dürüstçe muhatap almak o sepeti aşmamızı sağlayacak yegane eylemdir. Yukarı doğru tırmanırken bizi aşağı çekmeye çalışanlar sepetin dibindeki karanlıkta debelenmeye devam edecektir. Aydınlık bir kaç kıskaç ötededir, unutmayalım; esaret ile cesaret arasında çok küçük bir eylem farkı vardır.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@Ferhatarslandr Hocam annem 1 aydır bu şikayetleri başladı boğazda, 1 ay öncesinde carvezide ve norvacs kullanıyordu irdapin plus ve cardura ya geçildi. Bizde damak kullanımına bağlı diye düşünmüştük ama ilaç değişim sonrası başlaması ve bu yazınız aydınlattı hekimine danışacağız teşekkür ederiz

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@guzun4rgoksu Kur'anla tanışmamış kişi ölüdür demişsiniz, kitabın ulaşmadığı çok kişide var, hakikate başka yoldan ulaştırılmış/araştırmış olabilir, kitabın ulaşmadığı güzel yaşayan bir çok toplum var.

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@guzun4rgoksu “De ki: Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin…”kehf-29 emeğinize sağlık tane tane yazmışssınız

[Güzin Göksu @guzun4rgoksu]

Mübarek kavramı üzerine
Dokunulmaz bir tabu mu yoksa bitimsiz bir doğurganlık mı?

Kavramların içini boşaltmak bir medeniyetin hafızasını silmektir. Bugün TDK sözlüğü açtığımızda mübarek kelimesinin karşısında kutsal, uğurlu, kutsanmış gibi çok alakasız ifadeler görürüz. Kelimenin taşıdığı dinamizmi donuk ve hatalı ön kabullere neden mahkum ediyoruz? Bir şeyi kutsal yani sacred veya tabu ilan ettiğimizde onu hayattan koparıp bir vitrine koyarız. Fakat Kuran bir şeyi mübarek olarak tanımladığında o şeyin hayatın her hücresine sızan bitimsiz bir hayır kaynağı olmasını murat eder.

Mutahhar, mübarek ve mukaddes kavramları birbiri ile ilintili olduğu için her birini zincir olarak incelemeyi düşündüm. Bu okumamızda mübarek kavramına yoğunlaşacağız.

BRK kökünün anlam sabitini bulabilmemiz için kadim çöl yaşamına ve antik arap dönemine göz atmamız gerekiyor. Bu kökün iki ana görüntüsünü tespit edebiliyoruz.

Birincisi bereke kullanımı. Bir devenin göğsünü yere dayayıp bir yere iyice yerleşmesi, orada sabit kalması ve fırtınaya rağmen yerinden kımıldamaması hali. Buradaki mana sebat ederek kalıcılaşmaktır. Nagatallah'ın bacaklarının kesilmesi metaforunu hatırlayalım, yazının konusu değil fakat çok güçlü bir bağlantı. Bereket konusunu anlamamız için aydınlatıcı. Çünkü Salih nebi bereketi toplumun bencil yöneticilerince kesilmiş bir toplumda yeniden bereketi inşa edebilmek için mücadele etmişti.

İkincisi ise birke kullanımı. Suyun biriktiği, durgunlaştığı ama derinleştiği yerdir. Çölde bir birke bulmak hayatın devamlılığını garanti altına almaktır ve her türlü doğurganlığın da kaynağıdır. Birikmek kelimesi türkçe bir kelime, bir'den çoğalıp çoklaşma. Ama Arapça'daki birke ile son derece fonetik olarak benzer ve anlamdaş. Bunu da aklımızda tutalım.

Kökün anlam sabitini şu şekilde yorumlayabiliriz:

Bir hayrın, hayat kaynağı olacak bir cevherin, bir faydanın veya güçlü bir niteliğin bir varlıkta sabitlenmesi, kalıcı hale gelmesi ve zamana yayılarak artarak onu tükenmeksizin beslemesi.

Sana indirdiğimiz mübarek bir Kitap'tır ki ayetlerini derinlemesine kavrasınlar ve derin kavrayışlı öz akıl sahipleri gerçeği hatırlasınlar.
Sad 29

Kuran mübarek olarak niteleniyor. Eğer mübarek sadece kutsal demek olsaydı ki kutsal kelimesi tamamıyla ayrı bir kavramdır ve mukaddes bu kökten gelir, eğer Türkçe'deki kutsal kavramı kastediliyor olsaydı bu kitabın sadece öpülüp başa konulması yeterli olurdu, tıpkı günümüzde yapıldığı gibi. Ancak Kuran'ın mübarekliği üç alana açılır:

- Onun içindeki hidayet ve ahkam sabittir, değişmez yani bereke'dir, kazık çakmıştır.
- Onun sunduğu çözümler ve ilhamlar her çağa ve her zihne göre yeniden ürer, asla tükenmez, zihinlerce anlama açılır yani birke'dir.
- Prensipleri uygulandığında bitmez bir doğurganlığa ve toplumsal berekete sebebiyet verir, yani bereket kaynağıdır.

Mübarek olan bir şey temas ettiği her yere kendi karakterini bulaştırır. Kuran'ın mübarek olması onun izinden giden kişi ve toplumların yaşamında ve düzeninde sürekli bir pozitif çarpan etkisi yaratması demektir.

Mübarek kavramı için ilginç bir açıklama ayeti bulunur Kuran'da.

Allah, göklerin ve yeryüzünün aydınlığıdır. O'nun aydınlığı, içinde ışık bulunan kandil yuvası gibidir. O kandil, bir fanus içindedir. O fanus, inciden bir yıldız gibidir. Doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir ağacın yağından yakılır. Onun yağı neredeyse kendisine ateş dokunmasa bile ışık verir. Aydınlık üstüne aydınlıktır. Allah, hak eden kimseyi aydınlığına iletir. Allah, insanlara örnekler verir. Allah, her şeyi bütün ayrıntılarıyla bilendir.
Nur 35

Cevheri kendinden olan doğurganlık temasına müthiş bir göndermedir.

Fussilet suresine bakalım:

9. De ki: "Gerçekten de ard'ı iki günde yaratana mı nankörlük ediyorsunuz? O'na denk olanlar mı görüyorsunuz? O, alemlerin Rabb'idir."
10. Yeryüzüne yüzeyinden derine doğru demir atan sarsılmaz yapılar yerleştirdi, orada bitimsiz bir verimlilik potansiyeli/bereket kurdu ve ihtiyaç duyanların taleplerine tam karşılık gelecek şekilde oranın temel kaynaklarını dört evrede programladı.

Ard'ın yani yeryüzünün üzerinde bitimsiz verimlilik olarak tanımlanıyor burada bereket.

Mübarek kavramı Kuran'ın varlık tasavvurunda statik bir yüceliğe tekabül etmiyor. Dinamik bir akış ve kesintisiz bir doğurganlığı sembolize ediyor. Kişiler ve toplumlar sadece eylemleri ile bu doğurganlığın bir parçası olabilir.

Mübarek, bir yandan derinlere kök salmış dengeleyicilerle sabitlenmiş, içine tüm canlılığın ihtiyaç duyacağı enerji ve besin kaynakları henüz ortada kimse yokken matematiksel bir hassasiyetle kodlanmış bir yaşam cevheri olarak karşımıza çıkıyor. Sistemin tıkır tıkır işlemesi ve talep eden her canlının ihtiyacına eksiksiz bir simetriyle cevap verilebilmesi bu yolla mümkün oluyor. Tükenmeyen bir arz talep dengesinin ve vaktinde gelen rızkın adı oluyor.

Diğer yandan mekanın sınırlarını aşan ve kendi özünde sakladığı cevherle dışarıdan bir zorlamaya gerek kalmadan parlamaya hazır olan o saf vahyin doğurganlığı oluyor. Bölgesel ve dönemsel olmayan bu bereket tevhidin asıl yakıtıdır. Mübarek olan bir yapı, dokunduğu her şeyi bereketlendirme potansiyeline sahip, kendi kendine yeten ve içindeki hayrı sürekli dışarıya pompalayan tükenmezliği gösterir.

Mübarek, bir şeyin içine ilahi bir imza olarak bırakılan fonksiyonel kalıcılıktır. Mutahhar ile kirden ve şüpheden arındırılan o saf hakikat, mübarek niteliğiyle hayata karışır ve meyve vermeye başlar. Bir sistemin mübarek olması, onun yorulmaması, eksilmemesi ve her çağa, her zihne, her açlığa yeni bir dille karşılık verebilmesidir. Kuran bu yüzden mübarektir çünkü o her okumada yeniden doğuran, her soruda yeniden cevap üreten ve insanlık tarihinin tüm zihinsel sarsıntılarına rağmen sarsılmaz biçimde demir atmış bir hidayet rehberidir.

Mutahhar verinin içine yalan ve şirk karışmamasıdır.
Mübarek ise verinin her döneme cevap verecek kadar doğurgan ve verimli olmasıdır.

Bir sonraki aşamamızda mukaddes'i keşfedeceğiz.

Kuran ile aydınlanmamız dileği ile.

[Serhat Sarı @sakallimaco]

“Kur’an apaçıktır” deniyor ama herkes anlamıyor.
Bu nasıl “apaçık kitap” diyenlere 🫵🏻

Kur’an bir roman ya da her okuyanı aynı düzeyde tatmin edecek bir metin değildir.

Allah, Kitabının apaçık olduğunu söyler; ama herkes için aynı düzeyde apaçık olduğunu söylemez.

Burada hemen şu itiraz gelir:
“Eğer herkes için açık değilse, bu nasıl ilahi kitap?
Allah herkese kapalı bir kitap mı gönderdi?”

Mesele tam olarak bu noktada yanlış anlaşılıyor.
Kur’an kendisi, açıklığın kime göre olduğunu zaten tanımlar.

Allah, Kitabının:
���️bilen bir topluma
🔹️akledenlere
🔹️selim akıl sahiplerine
🔹️öğüt alanlara
🔹️ilimde derinleşmiş olanlara
apaçık olduğunu söyler.

Yani “apaçıklık”, okuyan herkese otomatik verilen bir özellik değil, akıl, çaba ve idrakle açılan bir niteliktir.

Ayetlere dikkat edin

“Bilen bir topluma ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz.”
Araf/32

“Kuşkusuz akleden bir halk için ayetleri böylece ayrıntılı şekilde açıkladık.”
En‘âm/97

“O, bilen bir halk için ayetlerini ayrıntılı olarak açıklamaktadır.”
Yûnus/5

“Andolsun ki bu Kur’an’da öğüt alsınlar diye her türlü açıklamayı yaptık.”
İsrâ/41

“Hayır! O, kendilerine ilim verilenlerin gönüllerinde yer eden apaçık ayetlerdir.”
Ankebût/49

“İlimde derinleşmiş olanlar: ‘Biz ona iman ettik; hepsi Rabbimizdendir’ derler.
Bunu ancak selim akıl sahipleri düşünüp öğüt alır.”
Âl-i İmrân/7

Kur’an apaçıktır; ama apaçıklık, zihni kapalı olana zorla açılan bir şey değildir.
Ayetler ortadadır, onları görebilmek, okuyanın konumuna bağlıdır.

Ayetleri okuyunca gördük ki, Kur’an:
Kendini mübin/beyan edici olarak tanımlar
Ama muhatabını da akleden, bilen, düşünen, öğüt alan diye sınırlar
Yani açıklık, metnin içinde var;
fakat idrak, okuyucunun kapasitesine göre açılıyor.

Şayet Kur’an:
Herkese otomatik anlaşılır olsaydı
Akletmeye, düşünmeye, tedebbüre çağıran ayetlerin anlamı kalmazdı

Kısacası:
🔹️Metin açık
🔹️Kapı açık
🔹️Ama içeri girmek isteyen yürümek zorunda

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@acikkuran rahmeti kendine yazmıştır, yardım sadece ondan:)

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@vn26887371 @guzun4rgoksu Nedenini rahman daha iyi bilir ama `onların çoğunluğuna uyarsan seni saptırırlar gibi uyarıda var.

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@guzun4rgoksu Yetim kavramı bir hal,durum olarakta başka anlam üretirmi, kasıt ebeveynsiz kalan kimsemi?

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@guzun4rgoksu “Nitekim size içinizden bir elçi gönderdik;
size ayetlerimizi okur,
sizi arındırır,
kitabı ve hikmeti öğretir,
bilmediklerinizi size öğretir.”(bakara151), ali imran 164,cuma 2

[hüseyin tirpan @tirpan33]

@guzun4rgoksu Emeğinize sağlık, aydınlatıcı bir yazı