Rejim değişikliği meselesi üzerine biraz daha düşünelim.
Evet, iktidar bloğunda etkili bir kesim Türkiye’de bir rejim değişikliği için hem bir tasarım yapıyor hem de bu tasarımı hayata geçirecek operasyonları yürütüyor.
Peki bu tasarımcılar nasıl bir rejim tasarlıyor?
Bunu tam olarak bilemiyoruz. Türkiye’de kararlar kapalı bir çevre tarafından alınıyor. Parlamentonun etkisizleştiği bu ortamda Saray ve onun etrafında örülü yapı ülkenin geleceğine dair temel kararları veriyor. Toplumun bu karar alıcılar hakkında açık bir fikri yok.
Görünürde iktidar gücünü Cumhurbaşkanı Erdoğan, bu gücün aklını ise Devlet Bahçeli temsil ediyor. Onların dışındaki aktörler ise daha geride, kapalı bir ortamda, adeta bir “situation room”da Türkiye’yi yeniden tasarlıyor.
Tabii iktidar yapısına eklemlenmiş birçok başka unsur da var: iş dünyasından gruplar, yer üstü ve yer altı ağları, tarikatlar, güvenlik bürokrasisi ve farklı çıkar çevreleri… Bütün bu aktörlerin aynı tasarıma razı oldukları söylenemez. Muhtemelen çok farklı fanteziler, tahayyüller, çıkar hesapları ve iç gerilimler var.
Fakat ortak payda belli: Erdoğan’ın kişisel iktidarının devamının garantilenmesi, onun etrafında örülmüş formel ve enformel ağın etkisinin Erdoğan sonrasında da sürdürebilmesi ve toplumdaki desteği oldukça sınırlı olan MHP’nin rejimin kurucu aklı ve kadro üreticisi olma konumunu koruması.
Bunun ötesinde bir gelecek kurgusu oluşturmaya da çalışıyorlar şüphesiz. Güvenlikçilik. Tekno-milliyetçi retorik. Türk-İslam sentezinin Kürt unsurunun eklendiği yeni bir versiyonu. Erdoğan’ın yeni postkolonyal retoriğin hamisi olması…
Ancak bugün ortaya çıkan tablo, yeni bir siyasal ve toplumsal düzen olmaktan çok, büyük tahribata uğramış eski Türkiye’nin üzerine kondurulmuş bir gecekonduyu andırıyor.
Ama tasarımcıların karşısındaki asıl engel halk iradesi.
Zira halk bu rejim değişimini istemiyor. Halk, yüzde altmışları aşan bir oranda, bir rejim değişimini değil, öncelikle bu iktidar bloğunun seçim yoluyla nihayet gitmesini istiyor.
İktidarın halk desteğini kaybettiği ve bu desteği yeniden kazanmanın mümkün olmadığı görüldüğü için başka bir yola başvuruyorlar: Halkın iradesini temsil edecek bir alternatifin hayat bulmasını engellemek.
19 Mart ve “Butlan” hamlesinin toplumsal memnuniyetsizliğin siyasal bir alternatifle buluşmasının engellenmesi çabası olarak okunmalı.
Gelelim bu rejim işinin başarılı olup olmayacağına.
Olmaz.
Birincisi, uzun süredir ifade etmeye çalışıyorum: Bu denklemde halk bir değişken olarak hesaba katılmıyor. Oysa halkın değişen tepkilerinin, arzularının ve iradesinin hesaba katılmadığı hiçbir tasarım başarılı olamaz.
Halkın rızası yoksa, “zorla verdiririz” diye düşünüyor olabilirler. Ama, o iş öyle olmuyor.
Görüldüğü kadarıyla kendilerini “devlet aklının temsilcisi” olarak konumlandıranlar, halk “meselesini” kavrayamıyor. Bu işi bilen üstlerindeki siyasetçiler ise yaşlı, yorgun, toplumdan kopuk.
İkinci mesele de şu: Bir rejim değişikliği yalnızca jeopolitik imkânlar üzerinden kurulamaz. Hele jeopolitiğin bu kadar kaygan olduğu bir dönemde hiç kurulamaz.
Jeopolitik zemin kayganken, meşruiyetini kaybetmiş bir devlet en büyük risktir. Zira halkın rızasını dışlayan her rejim tasarımı, sonunda kendi güvenlik krizini üretir.
Önümüzde zor, bir dönem var. Fırtına dinmeyecek. Rejim mühendisleri ellerindeki devlet araçlarını kullanmaya devam edecekler.
Halkı siyasal denklemin dışına iterek kalıcı bir düzen kuramazsınız. Bir yerde bu girişim infilak eder. Mesele, patlamanın zamanı, maliyeti ve bu infilakın ülkeye vereceği zarardır.
Bugün Özel/İmamoğlu Türkiye’ye başka bir yol açmaya çalışıyor. Bu yol eldeki ezberlerin dışına,kurumsal kapasitenin ötesine geçtiği oranda başarılı olacaktır.
Sanırım bugün Saray/Cumhur çevrelerinin en azından bir kısmında belirginleşen hava şu:
Bir rejim değişimi yaşanıyor. Bu, onların gözünde jeopolitik bir zorunluluk. Ortaya çıkmakta olan yapı Erdoğan’ın etrafında örülüyor; fakat mesele yalnızca Erdoğan’ın kişisel iktidarı değil. Onun ötesine uzanan, daha kalıcı, daha kapsamlı bir siyasal düzen ve güvenlik mimarisi tasarlanıyor.
Bu tasarımda demokrasi bütünüyle ortadan kalkmıyor; ancak giderek daha fazla tiyatral bir niteliğe bürünüyor. Seçimler, partiler ve muhalefet varlığını sürdürüyor; fakat bunların işlevi iktidarın gerçekten el değiştirmesini sağlamak değil, rejimin meşruiyetini ve sürekliliğini üretmek haline geliyor. En azından geçiş dönemi için öngörülen model bu.
Devlet siyasetin, “devlet aklı” siyasetçinin önüne geçiriliyor. Siyasal aktörler kendilerine uygun görülen yerlere yerleştiriliyor.
Erdoğan’ın liderliğini yaptığı, Saray’ın merkeze oturduğu, AKP’nin becerebildiği ölçüde siyasal meşruiyet sağladığı bu kompozisyonda MHP ve Bahçeli, yeni mimarinin fikrî kurucuları olarak görülüyor. Öcalan’a ve Kürt siyasetine ayrı bir rol biçiliyor; “bin yıllık kardeşlik”, “önderlik” ve yeni bir mutabakat dili etrafında konumlandırılıyorlar.
CHP içindeki Kılıçdaroğlu ve Butlan girişimine de bir işlev yükleniyor. Kurucu CHP tasfiye edilmiyor; aksine rejimin butik ortaklarından birine dönüştürülmek isteniyor. Bir tür müze, anıt ya da tarihî referans noktası gibi. Kılıçdaroğlu’na da kaybettiği itibarın bu yeni tasarım içinde iade edileceği ima ediliyor.
Herkes için bir yer var; yeter ki oyunun kurallarını kabul etsin ve kendisine verilen rolü oynasın.
Fakat bu tasarımın ciddi çelişkileri ve kırılganlıkları var. Rejim içindeki herkes aynı pozisyonda değil. İktidar alanının kendi içinde farklı beklentiler, fanteziler ve tahayyüller mevcut.
Ama en önemlisi, siyasal aktörlüğünü ve iradesini terk etmesi beklenen toplumun büyük çoğunluğunun buna gönüllü olmaması. Ekonomik çöküntünün yükünü taşıyan geniş toplumsal kesimler değişim istiyor. Geleceksizlik duygusuyla kuşatılmış genç kuşakların önemli bir bölümü ise bu siyasal düzene karşı derin bir hoşnutsuzluk duyuyor.
Bu nedenle asıl mesele, halkın siyasal iradesinin nasıl yönetileceği, denetleneceği ve gerektiğinde nasıl etkisizleştirileceği.
Bu çevrelerde hâkim görünen düşünce şu sanki: Seçimlere kadar olağanüstü yöntemlere ihtiyaç duyulacak. Yargı müdahaleleri, siyasi operasyonlar ve yoğunlaşmış istisna hâlleri bu dönemin araçları olacak. Çünkü bu bir inşa süreci. Acılar yaşanacak, bedeller ödenecek, tatsızlıklar olacak; fakat bunlar daha büyük bir dönüşümün kaçınılmaz maliyetleri olarak sunulacak.
Amaç, seçimlerde bir “kaza” ihtimalini ortadan kaldırmak.
Bu perspektiften bakıldığında bugünkü sert müdahaleler kalıcı değil; yeni düzenin kuruluş sürecinin zorunlu araçları olarak görülüyor. Tasarım, seçimlerden sonra siyasetin yeni bir normale kavuşacağı, toplumun zamanla bu yeni durumu kanıksayacağı ve bugünün çalkantılarının unutulacağı varsayımına dayanıyor.
Ama asıl mesele burada başlıyor: Halkın iradesini askıya alarak kurulan bir düzen, zorla istikrar kurabilir mi? Yoksa “geçici” diye sunulan olağanüstü yöntemler, yeni rejimin kaçınılmaz olarak ve kalıcı (hatta artarak devam eden) işleyiş biçimine mi dönüşür? Ya da çok daha kötü ihtimallere mi gebe bu yorgun ülke.
Özgür Özel’in demokrasi ve güvenlik ilişkisinin altını çizdiği Newsweek’teki yazısındaki ifade bence önemli bir uyarı niteliğinde. Öyle bitirelim:
“Demokrasi, vatandaşların iktidarı barışçıl yollarla değiştirebileceği güvenilir kanalları korumak demektir. Bu kanallar ortadan kalktığında, siyasal hoşnutsuzluk da ortadan kalkmaz. Yüzeyin altında birikir ve sonunda infilak eder.”
“Man Mast” (Ben Sarhoşum), İranlı müzisyen Mohsen Namjoo’nun yorumladığı, sözlerinin büyük bölümünü Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin dizelerinden alan etkileyici bir eserdir. Şarkı, tasavvuftaki “sarhoşluk” ve “divanelik” imgeleriyle ilahi aşktan ve kendinden geçişten bahseder.