نبض:
چگونه میتوانیم تفرقه قومی و تعصب قبیلهای را به وحدت ایمانی امت تبدیل کنیم؟
داکتر الیاس مایار
زمانی که تحت شعارِ تطبیق اسلام، اجرای حقیقی و همهجانبه آن به فراموشی سپرده شود و پیوندهای قومی و قبیلهای به معیار قدرت، تقرر و توزیع امکانات بدل گردد، تنوع طبیعی قومی به تفرقه سیاسی تبدیل میشود. در چنین حالتی، سکوتِ تحمیلشده نارضایتی را از بین نمیبرد، بلکه آن را از مجالس رسمی به نشستهای شخصی و حجرهها منتقل میکند؛ در آنجا این تعصب مانند یک ویروس گسترش مییابد و سراسر جامعه را به اختلافات و مخالفتهای گوناگون دچار میسازد. پرسش اینجاست که رسولالله ﷺ چگونه اعرابی را که در دشمنیهای بسیار عمیقترِ قبیلهای غرق بودند، بر محور یک هویت واحد ایمانی گرد آورد؟
نخستین بنیاد دگرگونی نبوی، نه یک اندیشه محدود ملی، قومی، زبانی یا جغرافیایی، بلکه عقیده مقدس، انسانشمول و جهانیِ «لا إله إلا الله، محمد رسول الله» بود. این تنها یک کلمه عبادی نبود، بلکه شالوده یک انقلاب بزرگ در فکر، سیاست، اقتصاد و زندگی اجتماعی بود. «لا إله إلا الله» اعلام کرد که قوم، قبیله، رهبر و مصلحت شخصی نمیتوانند معیار نهایی حق و باطل باشند؛ زیرا حاکمیت و تشریع، تنها حقِ الله سبحانه و تعالی است. «محمد رسول الله» ثابت کرد که معیار عملی زندگی و حکومتداری، تنها شریعتِ آوردهشده توسط رسولالله ﷺ است.
این عقیده، انسان عرب را از حلقه تنگ قبیله به سطحِ ساختن یک امت جهانی ارتقا داد. اسلام هویتهای قومی و قبیلهای را از بین نبرد، بلکه آنها را تابع عقیده اسلامی ساخت: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ﴾ «بیگمان مؤمنان با هم برادرند.» (الحجرات: ۱۰). اسلام تنوع قومی را رد نکرد، بلکه برای آن حدود تعیین نمود: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚإِنَّ أَكرمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾ «ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را قومهاو قبیلهها گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید؛ در حقیقت گرامیترین شما نزد الله، باتقواترین (پرهیزگارترین) شماست.» (الحجرات: ۱۳).
از اینرو، در اسلام قوم تنها وسیلهای برای شناخت است، نه معیاری برای قدرت و امتیاز. در اسلام، معیار عزت «تقوا» و معیار مسئولیت «اهلیت، امانت و توانمندی» است. بر همین بنیاد بود که بلال حبشی، سلمان فارسی، صهیب رومی، مهاجرین و انصار، همگی اعضای برابرِ یک امت واحد شدند.
رسولالله ﷺ نظامی ایجاد کرد که در آن خودی و بیگانه، قدرتمند و ناتوان، همه در برابر یک شریعت واحد برابر بودند. در قضیه یک زنِ اشرافی از قبیله قریش که درباره عدم اجرای حد بر او سفارش شده بود، آن حضرت ﷺ فرمودند: «إِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ قَبْلَكُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الشَّرِيفُ تَرَكُوهُ، وَإِذَا سَرَقَ فِيهِمُ الضَّعِيفُ أَقَامُوا عَلَيْهِ الْحَدَّ، وَايْمُ اللَّهِ، لَوْ أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ يَدَهَا.» «کسانی که پیش از شما بودند، از آن رو هلاک شدند که چون شخصِ بزرگی (زورمندی) در میانشان دزدی میکرد، او را رها میکردند؛ اما چون ناتوانی دزدی میکرد، بر او حد را جاری میساختند. به الله سوگند، اگر فاطمه دختر محمد هم دزدی میکرد، دستش را قطع میکردم.» (متفقٌ علیه).
رسولالله ﷺ عصبیت قبیلهای را، که یک بار توسط برخی منافقان میان انصار و مهاجرین برانگیخته شده بود، دعوتِ «بدبو و متعفنِ» جاهلیت نامید و فرمود: «دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ»(این را رها کنید که بدبو است). (متفقٌ علیه). ایشان درباره افتخارات قومی جاهلی، حتی سختتر از این فرمودند: «مَنْ تَعَزَّى بِعَزَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَعِضُّوهُ بِهَنِ أَبِيهِ، وَلَا تَكْنُوا.» «هر کسی که به دعوتِ قومی و نسبِ جاهلیت افتخار کرد (و بدان بالید)، به او بگویید که آلت تناسلی پدرش را به دندان بگیرد؛ و این سخن را به کنایه نگویید، بلکه با صراحت بگویید.» (مسند احمد؛ السنن الکبری للنسائی؛ صحیح).
این وحدت، یک بنیاد استوار اقتصادی نیز داشت. رسولالله ﷺ میان مهاجرین و انصار پیمان برادری (مواخات) را برقرار کرد، زمینه کار و بازار را فراهم نمود و از طریق زکات، میراث و بیتالمال، توزیع عادلانه ثروت را تنظیم کرد. ایشان ربا، احتکار، فریب و خوردن مال مردم به ناحق (برخی مالیاتها، گمرکات و رشوهها) را حرام گردانید: ﴿كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنكُمْ﴾ «تا ثروت تنها میان ثروتمندان شما دستبهدست نشود.» (الحشر: ۷). اگر وظایف، داراییهای عامه، فرصتها و خدمات در دست یک گروه محدود منحصر شود، محرومیت باعث نارضایتی میگردد، نارضایتی بستر بیباوری را فراهم میکند و بیباوری شکافهای قومی ایجاد میکند؛ پس عدالت اقتصادی (توزیع عادلانه ثروت) ستون اساسی امتسازی است.
رسولالله ﷺ اسلام را در عقیده، سیاست، اقتصاد، قضا، اخلاق، روابط اجتماعی و سیاست داخلی و خارجی بهطور کامل تطبیق کرد؛ زیرا برپایی دین همان مسئولیتی است که تمام پیامبران اولوالعزم به آن مکلف بودند و نتیجه طبیعی عدم تطبیق یا تطبیق ناقص آن، پراکندگی و تفرقه است: ﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖأَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ ۚ﴾ «برای شما همان دینی را مقرر کرد که نوح را به آن سفارش کرده بود و آنچه را به تو وحی کردیم و آنچه را ابراهیم، موسی و عیسی را به آن توصیه نمودیم که: دین را برپا دارید و در آن تفرقه (پراکندگی) نکنید…» (الشورى: ۱۳).
راه وحدت در افغانستان، در حذف اقوام تحت نام ملت یا در برتریطلبی یک قوم نیست. راهحل نبوی این است که قوم وسیله شناخت، تقوا معیار عزت، اهلیت معیار مسئولیت، عدالت بنیاد حکومتداری، فرصتهای اقتصادی حقِ همگان و اسلام هویت مشترک همه گردد؛ و از فکر ملی (ناسیونالیسم) عملاً عبور شده و بر مبنای تفکر «امتسازی» در سیاست داخلی و خارجی عمل شود.
تطبیق کامل اسلام در سیاست داخلی و خارجی، بدون هیچگونه تبعیض، «امت» میسازد؛ اما تطبیق ناقص و سلیقهای، مردم را متفرق میسازد. افغانستان زمانی میتواند به محور قدرتمند امت بدل شود که از عصبیتهای قومی و ملی بگذرد، اسلام را بر همگان یکسان تطبیق کند و آن را از طریق سیاست خارجی راستین (دعوت و جهاد مشروع) به جهانیان برساند.
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً﴾ (البقرة: ۲۰۸)
«ای مؤمنان! همگی به صورت کامل در اسلام (و تسلیم) درآیید.»
از خلافت اسلامی به سوی اتحادیه اروپا
اردوغان و همفکرانش میگفتند که تأسیس خلافت یک امر غیرواقعی است؛ ما مطابق واقعیت زمان، این دولتهای ملی را میپذیریم، در هر سرزمین اسلام را به قدرت میرسانیم و بعداً این دولتها با هم خلافت خویش را به شکل اتحادیه اروپا تأسیس میکنند. این سیاستِ تدریج و پذیرش نظم سکولار دولت-ملت، تحت نام واقعگرایی، حکمت و مصلحت پذیرفته شد. امروز میبینیم که آنها بهتدریج به سوی تطبیق اسلام نرفتند، بلکه بهتدریج به سوی سکولاریزم رفتند و رسماً میگویند که ما سکولار هستیم. مگر نمیبینید که آنها حتی به جای دنبالکردن مفکوره اتحادیه اسلامیشان، امروز در تلاشاند که وارد اتحادیه اروپا شوند. مبتنی بر همین سیاست است که امروز ترکیه، مهد خلافت عثمانی، میزبان نشست ناتو (لشکر جهانی طاغوت) و سوریه، مرکز خلافت اموی، میزبان رئیس جمهور فرانسه (از بزرگترین دشمنان اسلام) است. مگر باز هم به سوی تأسیس خلافت راشده ثانی حرکت نمیکنید؟
د اونۍ خبره
قومي او قبیلوي که امت محوره واکمني؟
زمری افغان
د افغانستان په شان له قومونو او قبیلو جوړې ټولنې تل د سیاست او قدرت په معامله کې له قومي او قبیلوي لانجو سره مخ وي. په داسې ټولنو کې حکومتونه هم ډېری د یو قوم او قبیلې په لاس کې وي او آن حکومتونه پکې د قومي او قبیلوي اختلافاتو په پایله کې نړېږي، بدلېږي او را بدلېږي. په نړۍ کې ددې ګڼ مثالونه شته او افغانستان هم د قدرت او سیاست په لوبه کې د لانجو او د حکومتونو د ادلون بدلون اوږد تاریخ لري.
د قوم او قبیلې پر بنسټ سیاست او حکومتولي لا هم افغانستان ته یو سرخوږی دی او له بده مرغه په ځینو چارو کې لا هم دریځونه، سیاستونه او پرېکړې په قومي او قبیلوي بنیاد ولاړې دي. له همدې کبله ځینې خلک ناراضه دي. که څه هم په ښکاره او لوړ غږ څوک خپل اعتراض نه بیانوي، خو د مېلمستونو او شخصي مجلسونو یوه ګرمه موضوع همدا وي. حتي د امارتي کارکوونکو او مسوولینو په مجلسونو کې هم همدا شکایت وي. خلک خبرې کوي، شکایت کوي، خپګان او نارضایتي ښيي، خو دا تصمیم نیوونکو مسوولینو ته نه رسېږي، ځکه دا د شخصي مجلسونو خبرې دي. له همدې امله په ټولنه کې له دې اړخه نارضایتي په داسې ډول خپرېږي چې تصمیم نیوونکي چارواکي ترې ناخبره پاتې کېږي.
له قومي او قبیلوي دریځونو او پرېکړو نارضایتي ډېره بې ځایه هم نه ده. په ډېری مواردو کې لېدل کېږي چې پر پرېکړو، واک او ځواک قومي او قبیلوي سیوری پروت دی. دا سمه ده چې د ځینو سیمو خلکو به د جمهوریت او امریکا پر ضد جګړه کې تر نورو ډېرې قربانۍ ورکړي وي او د ځینو قومونو مخورو او زور لرونکو به له امریکا او جمهوریت سره ملګري کړې وي، خو دا کار په هېڅ ډول قومي او قبیلوي سیاست او پرېکړې نه شي توجیه کولای.
له بله اړخه قومي او قبیلوي سیاست یوازې د خبرو په کچه غبرګون نه لري، بلکې په اوږده مهال کې دا په یو عملي سرخوږي هم بدلېدای شي. موږ ددې چارې ځینې څرکونه وینو. البته دا په دې مانا نه ده چې دا غبرګونونه توجیه شي، خو په قومي او قبیلوي بنیادونو سیاست او حکومتولي په طبیعي ډول داسې غبرګونونه لري.
نو څه باید وشي؟
اسلام ډېره روښانه او عملي حللاره لري چې خپله رسول الله صلی الله علیه وسلم په غوره بڼه عملي کړې ده. رسول الله صلی الله علیه وسلم هم له قومونو او قبایلو سره مخ و. حتي ټول قبایل وو، خو زموږ د ستر لارښود صلی الله علیه وسلم سیاست امت محوره سیاست و او هېڅکله یې قومي او قبیلوي سیاست ونه کړ او نه یې هم خپلو ملګرو ته اجازه ورکړه چې پر دغه اساس سیاست او حکومت وکړي. رسول الله صلی الله علیه وسلم نه یوازې قومي او قبیلوي ساست ونه کړ، بلکې د اسلام پر اساس یې داسې امت محوره سیاست وکړ چې خوارهواره قبایل چې حتی یو له بل سره په دښمنۍ کې وو، سره یو ځای کړل. د همدې قبایلو له اتحاده یې بیا داسې ځواک جوړ کړ چې لومړۍ یې عربي جزیره لاندې کړه او بیا پسې راشده خلافتونو د پارس او روم امپراتورۍ هم د همدې قبایلو پر مټ ووهلې. همدا زموږ لپاره روښانه نمونه ده، قبیلوي او قومي تګلارې مو نابودوي، خو امت محوره اسلامي سیاست مو نه یوازې په دنیا کې د ځواک څښتن کوي، بلکې د الله تعالی د رضایت سبب هم ګرځي. قومونه او قبیلې زموږ ستونزه نه ده، بلکې قومي او قبیلوي سیاست زموږ ستونزه ده چې باید امت محوره یې کړو.
اسلام بر حاکم فرض کرده است که اسلام را از طریق دعوت و جهاد در سطح جهان ظاهر و غالب نماید. امروز ابرقدرت شدن و تحقق این مسئولیت بر صنعت، علم و متخصصان استوار است. چرا باز هم مسوولین از توجه به مراکز تعلیمی و تحصیلی غافل اند؟
#بې_کیفیته_تعلیم_بې_کیفیته_ټولنه_بې_کیفیته_دولت
#تعلیم_بی_کیفیت_جامعه_بی_کیفیت_دولت_بی_کیفیت
تعلیم بیکیفیت، جامعهی بیکیفیت، دولت بیکیفیت
یوسف ارسلان
واقعیت تلخ امروز در افغانستان نشاندهنده سیستمی است که با وجود تقاضای بالای اجتماعی، دچار بحران «مکتب رفتن بدون یادگیری» شده است. کیفیت تعلیم به شدت سقوط کرده و دولت کنونی، تعلیم عمومی و باکیفیت را نه یک اولویت استراتژیک، بلکه موضوعی حاشیهای میپندارد که گویا مکلفیت بنیادین حاکمیت نیست. این بیتوجهی، سند زوال قدرت یک جامعه است؛ چرا که تاریخ ثابت کرده است هرگاه حکام آگاهانه بیتوجه به علم شوند، استعدادهای بالقوهای که میتوانستند علما و متخصصین زمانه باشند، در هیئت دهقانانی فقیر یا سربازانی بیبهره از تخصص هدر میروند و نتیجه آن چیزی جز وابستگی و ضعف نخواهد بود.
نگاهی به تحولات قرن ۱۹ و ۲۰ میلادی نشان میدهد که چرا مکتب نوین پیوندی ناگسستنی با قدرت یافتن دولتها داشته است. در این سدهها، مکتب به عنوان «کارخانه انسانسازی» عمل کرد که دیسپلین، سواد و تخصص لازم برای انقلاب صنعتی را فراهم آورد. دولتهایی پیروز جنگهای بزرگ شدند که لشکری از انجنیرها، تکنیسینها و کارگران باسواد را در پشت جبهه و سربازانی آموزشدیده و منضبط را در خط مقدم داشتند. امروزه، پیروزی در هیچ جنگی بدون قدرت صنعتی معنا ندارد. جنگهای معاصر، نبرد تکنولوژیها، درونها، هوش مصنوعی و توان لوجستیکی است که همگی در لابراتوارهای پوهنتونها و صنفهای مکاتب ریشه دارند. بر اساس قاعده فقهی «ما لا یتم الواجب الا به فهو واجب» (آنچه واجب بدون آن کامل نمیشود، خود واجب است)، وقتی حفاظت از سرزمینهای اسلامی و اعلای کلمةالله یک فریضه است، فراهم کردن ابزارهای اقتدار یعنی تعلیم منهجی و تخصص صنعتی نیز بر دولتها واجب شرعی میگردد.
قدرت سخت یک دولت در توانمندی نظامی و خودکفایی اقتصادی آن نهفته است. مکتب و پوهنتون مرکز اصلی «اعداد» یا همان آمادگی دفاعی و تخصصی هستند. تخصصهای پیچیده در طب، هندسه، فیزیک و انرژی هستهای، داراییهای استراتژیکی هستند که تنها در یک نظام تعلیمی مقتدر تولید میشوند. مکتب مدرن در دستان یک دولت هوشیار مانند یک «بمب اتم» عمل میکند؛ ابزاری که تمرکز بر آن منحیث یک امر جدید، جبری و عمومی (برای زن و مرد)، نه تنها یک انتخاب، بلکه برای هر حاکمیتی که به دنبال اقتدار جهانی است، یک ضرورت حیاتی است.
در بُعد قدرت نرم، تعلیم ابزاری برای روایتسازی و نفوذ فرهنگی است. هدف اصلی تعلیم اسلامی، تنها انتقال معلومات نیست، بلکه بناء شخصیت اسلامی است که اسلام را در رفتار و تفکر خود ممثل کند. حاکمانی که رسالت خود را اظهار دین و حاکمیت جهانی اسلام میدانند، هرگز از کیفیت تعلیم غافل نمیشوند؛ زیرا مکتب مرکز اصلی اعداد فکری است که در آن عقیده اسلامی راسخ شده و دوست و دشمن بر اساس معیارهای وحی تعریف میگردد. در این سنگر است که نسلها در برابر تهاجم فرهنگی غرب بیمه شده و رسالت جهانی امت اسلام را درک میکنند.
دولت خلافت تعلیم را نه یک خدمت جنبی، بلکه یک وظیفه حاکمیتیِ بنیادین میداند. در این الگو، عقیده اسلامی اساس تمامی مناهج است. نظام تعلیمی خلافت بر سه محور استوار است: اول، بناء شخصیت اسلامی؛ دوم، تعلیم علوم کاربردی و تجربی برای تسخیر طبیعت و صنعت؛ و سوم، تربیت متخصصان و مجتهدان پیشرو.
در نظام خلافت، تعلیم در سطوح ابتدایی و ثانوی برای همگان مجانی و جبری است. مکتب و پوهنتون، مراکز «اعداد فکری و نظامی» خواهند بود؛ جایی که متعلمین، پس از ۱۵ سالگی، تحت اشراف اردو، تمرینات جهادی و مهارتهای عسکری را فرا میگیرند تا به بازوان قدرتمند امت تبدیل شوند. خلافت با ایجاد مراکز تحقیقاتی پیشرفته، به دنبال خودکفایی مطلق در صنایع نظامی و ملکی است تا نگذارد کفار بر سرنوشت مسلمین مسلط شوند. حاکمیتی که تعلیم کیفی و منهجی را جدی نمیگیرد، عملاً راه را برای سلطه دشمن باز کرده و از رسالت ایمانی خود برای اعلای کلمة الله عدول نموده است.
#بې_کیفیته_تعلیم_بې_کیفیته_ټولنه_بې_کیفیته_دولت
#تعلیم_بی_کیفیت_جامعه_بی_کیفیت_دولت_بی_کیفیت
در عصر تکنالوژی، تعلیم معاصر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت برای بقا و استقلال است. امت زمانی به خودکفایی و انجام رسالت اسلامی خود میرسد که داکتر، انجینر و عالم دین، همگی دارای دانش تخصصی و شخصیت اسلامی باشند.
#بې_کیفیته_تعلیم_بې_کیفیته_ټولنه_بې_کیفیته_دولت
#تعلیم_بی_کیفیت_جامعه_بی_کیفیت_دولت_بی_کیفیت
بزرگترین اشتباه ما تقسیم نهادها به «دینی» و «دنیوی» بوده است. هر علمی که سبب عزت، استقلال، تمکین و اظهار دین شود، بخشی از وجیبه شرعی حکام است. امت نیرومند با جمع میان عقیده، ساینس و مهارت ساخته میشود.
#بې_کیفیته_تعلیم_بې_کیفیته_ټولنه_بې_کیفیته_دولت
#تعلیم_بی_کیفیت_جامعه_بی_کیفیت_دولت_بی_کیفیت
یک قرن است که افغانستان میان «مکتب» و «مدرسه» سرگردان مانده است. نه عالم دینی با علوم عصر آشتی میشود و نه متخصص عصری با هویت اسلامی تربیت میگردد. راه نجات، جنگ میان این دو نیست؛ بلکه پیوند علم و ایمان در یک نظام تعلیمی واحد است.
#بې_کیفیته_تعلیم_بې_کیفیته_ټولنه_بې_کیفیته_دولت
#تعلیم_بی_کیفیت_جامعه_بی_کیفیت_دولت_بی_کیفیت
یک قرن تقابل مکتب و مدرسه، چرا؟
یوسف ارسلان
بحران تعلیم و تربیت در افغانستان، برخلاف پنداشتهای عام که آن را محصول آنی تحولات سیاسی اخیر یا صرفاً ناشی از رویکرد حکومت فعلی میدانند، یک بنبست ساختاری و تاریخی است که ریشه در قرون اخیر تقابل میان نهاد دینی «مدرسه» و نهاد مدرن «مکتب» دارد. واقعیت تلخ تاریخ معاصر ما این است که در طول تاریخ معاصر، هیچ حکومتی موفق به پیریزی نظامی نگردیده است که در آن «تکوین شخصیت اصیل اسلامی» و «تسلط بر علوم معاصر» به شکلی ارگانیک و بنیادی شکل بگیرد. این شگاف عمیق، معارف این سرزمین را به دو جزیره منزوی تقسیم کرده که حاصل آن چیزی جز استهلاک نیروی بشری و وابستگی مزمن به بیگانه نبوده است.
مدرسه دینی در تاریخ معاصر افغانستان، به جای آنکه بر اساس میراث تمدنی اسلام، کانون تولید فکر، اجتهاد و پرورش متخصصانی باشد که واقعیتهای مادی را تحلیل و مدیریت کنند، تدریجاً به مرکزی برای حفظ متون کلاسیک و تکرار آرای گذشتهها مبدل شد. این نهاد که وظیفه داشت پاسخگوی نیازهای عصر خود باشد، به دلیل محصور شدن در دایره آرای گذشته و دوری از واقعیتهای عینی، از درک تحولات علمی و پیشرفتهای مادی جهان بازماند. در فضای حاکم بر این مدارس، روحیه کنجکاوی و پرسشگری که موتور محرک علم است، جای خود را به تقلید خشک داد و به این ترتیب، مدرسه از توضیح مفاهیم اسلامی متناسب با زندگی معاصر و ضرورتهای عصر صنعتی ناتوان ماند. این انزواطلبی، مدرسه را به سنگری در برابر هر نوع پدیده نوظهور تبدیل کرد، حتی اگر آن پدیده ابزاری حیاتی برای اقتدار امت اسلامی میبود.
در جبهه مقابل، نهاد مکتب مدرن نه به عنوان یک ضرورت درونی، بلکه به عنوان ابزاری وارداتی و محصول ضرورتهای دولتسازی غربی پا به عرصه گذاشت. مشکل اساسی از زمانی آغاز شد که حرکتهای آزادیخواه جهان اسلام، دستاوردهای علمی غرب را با ارزشهای فرهنگی و سبک زندگی غربی پیوند زدند. آزادیخواهان قلمرو عثمانی و به تبع آنها مشروطهخواهان افغانستان، که محمود طرزی و خانوادهاش نمایندگان برجسته آن بودند، به این باور غلط رسیدند که پیشرفت جامعه لزوماً از مسیر تقلید از فرهنگ و ظواهر غربی میگذرد.
شاه امانالله خان تحت تأثیر همین نگاه و پس از مشاهده پیشرفتهای اروپا، چاره ترقی افغانستان را در تغییر ارزشها و سبک زندگی مردم جستجو کرد. این رویکرد، اشتباهی تاریخی بود؛ زیرا مکتب به جای آنکه به عنوان اسلوبی برای تملک علم و قدرت مادی نگریسته شود، در ذهن مردم به عنوان «مرکز نفوذ ایدئولوژی بیگانه» و تهدیدی برای هویت اسلامی تعریف شد. این بیگانگی روشنفکران با بافت اعتقادی جامعه، باعث شد که حتی علوم تجربی خالص نیز در نظر مردم عام، رنگ و بوی «کفر» به خود بگیرد و تقابل مکتب و مدرسه به یک نبرد هویتی تبدیل شود.
یکی از کلانترین چالشهای تعلیمی در افغانستان بحث بر سر مفهوم «امر دین» و «امر دنیا» است. تقسیمبندی مراکز تعلیمی به «دینی» و «دنیوی»، و ایجاد جداگانه مدرسه و مکتب، خود بزرگترین مظهر سکولاریزم عملی (جدایی دین از زندگی) است. بر اساس مبانی اصیل اسلامی، علم امری واحد است و هر دانشی که برای بقای امت و پیشرفت تمدنی لازم باشد، بخشی از تکلیف شرعی محسوب میشود. در جهان غرب سرمایهداری و جهان کمونیستی، نهادهای جداگانهای برای علوم ساینسی و آموزش ایدئولوژی ساخته نشد؛ پس چرا ما مکتب و مدرسه را از هم جدا کردهایم؟
جریانهای سنتی علم و تفکر بر واقعیتها را از دایره وجوب شرعی خارج کرده و جایگاه ساینس را به امری مباح یا غیرضروری تنزل دادند. در مقابل، طرفداران تفکر ساینسی نیز علوم شرعی را از دایره دانش واقعی حذف کردند. حاصل این جدایی آن شد که امروزه متخصص علوم عصری ما از تربیت شخصیت اسلامی تهی است و فارغالتحصیل مدرسه ما از درک مسائل فنی و مدیریت منابع طبیعی کشور عاجز مانده است. این تضاد، نه تنها وحدت جامعه را خدشهدار کرده، بلکه مانع اصلی صنعتی شدن و رسیدن به استقلال در افغانستان بوده است.
امروز باید این واقعیت را با صراحت پذیرفت که در عصر تکنالوژی، مکتب و پوهنتون نه یک انتخاب سلیقهای، بلکه از شرایط اساسی بقای امت هستند. بر اساس قاعده فقهی «ما لا یتم الواجب الا به فهو واجب»، از آنجا که صنعتیشدن، تربیت متخصصین نخبۀ مسلمان، و اِعداد فکری و نظامی برای استقلال سرزمین، اقامه و اظهار جهانی دین بدون سیستم تعلیمی نوین غیرممکن است، تقویت این سیستم خود یک «وجوب شرعی» شناخته میشود.
راه حل نهایی بحران قرون اخیر افغانستان، نه در حذف یکی به نفع دیگری، بلکه در «ادغام هوشمندانه مکتب و مدرسه» نهفته است. ما به نظامی نیاز داریم که در آن، ساینس ابزار قدرت و عقیده جهتدهنده عقل باشد. پیشنهاد عملی برای تحقق این هدف، ایجاد یک نظام تعلیمی واحد تا صنف نهم است؛ به گونهای که تمامی شاگردان، نصابی تلفیقی شامل پایه های علوم اسلامی و علوم عصری را به شکلی منسجم فراگیرند. پس از این دوره، شاگردان بر اساس استعداد و نیاز جامعه، در رشتههای تخصصیِ ساینسی یا شرعی توزیع گردند.
این تحول نیازمند یک دولت مقتدر و با بصیرت است که تعلیم به سبک معاصر را از بیتوجهی خارج کرده و آن را به مثابه یک تکلیف شرعی بازتعریف نماید. استقلال واقعی زمانی حاصل میشود که فارغالتحصیل ما در عین حال که یک انجینر یا داکتر ماهر است، شخصیتی آراسته به عقیده اسلامی و آرمانهای بلند اسلامی برای اعلای کلمه الله داشته باشد. تنها از طریق شکستن این دوقطبی کاذب و رفع منازعه میان علم دین و دنیا یا مدرسه و مکتب است که میتوانیم از کاروان تمدن بشری عقب نمانده و رسالت تاریخی خود را به عنوان امتی واحد به انجام برسانیم. تداوم وضع موجود، تنها به معنای سوختن فرصتهای نسلهای آینده در آتش تقابلی است که ریشه در کجفهمیهای تاریخی و واردات فرهنگی بیگانگان دارد.
دولت مکلف است که بر اساس عقیده اسلامی، منهج تعلیمی واحدی را تدوین کند؛ تا نسلی را تربیت نماید که عقل و نفس آن تابع شریعت باشد. تطبیق یک منهج تعلیمی واحد برای این ضروری است که وحدت فکری امت محفوظ بماند و فرزندان مسلمانان از افکار بیگانه و منحرف نجات یابند.
#بې_کیفیته_تعلیم_بې_کیفیته_ټولنه_بې_کیفیته_دولت
#تعلیم_بی_کیفیت_جامعه_بی_کیفیت_دولت_بی_کیفیت