RagIp DURAN

Medya Eleştirisi
CFPJ Paris 1983, Nieman fellow Boston 2000, GSL 105

[Albanian Stats @albanianstats]

Origin of murder perpetrators in southwestern Albania, 1845–46. An Ottoman register logged 660 murders across Toskëria committed over the prior decade (a few dating to the 1820s siege of Ali Pasha of Tepelena). The clear epicentre is the Kurvelesh highlands.

[Alihan Büyükçolak @Afentikos]

II. Türk Askerî Tarih Kongresi'ne "1828-29 Türk-Rus Savaşı Rus Subay Hatıratında 'Eski Yeniçeri' İmajı ve İstihbarî Faaliyetler" başlıklı bir tebliğ ile katılacağım. Rus asıllı firari bir yeniçerinin anılarıyla da ocağın nizamsızlığını ve istihbarat zaafiyetini değerlendireceğim.

[Stefan Ihrig @StefanIhrig]

"Erdogan has no exit strategy from power and that is dangerous" is the title Athens Voice gave their interview with me about my Erdogan biography
https://t.co/Mi9PMq4aPU

[The Genocide Report @GenocideReport]

“There is plenty of mute evidence in the hundreds of thousands of skeletons scattered throughout the Turkish Empire that the Turks sought to exterminate the Armenians by systematic massacre.”

6 June 1919: NY Evening World headline says “Armenian Massacres by Turks Total 1,000,000;” “. . .[i]t was a tale of bloody butchery that we heard.”

[Globe Data @data_globe]

🇹🇷 Facts about Turkey

❶ 🌎 Turkey has a population of about 86 million people, making it one of the most populous countries in Europe and the Middle East.
❷ 💰 Turkey has one of the largest economies in the region, with a GDP of well over $1 trillion in recent years.
❸ 🗺️ Turkey is administratively divided into 81 provinces, including Istanbul, Ankara, Izmir, Antalya, Konya, and others.
❹ 🏙️ Ankara is the capital city, while Istanbul is the country's largest city and principal economic and cultural center.
❺ 🌉 Turkey is uniquely located on two continents—Europe and Asia—with the Bosporus Strait connecting the Black Sea and the Mediterranean Sea.
❻ 🏛️ Turkey is famous for its rich history, having been home to major civilizations including the Hittites, Greeks, Romans, Byzantines, and Ottomans.
❼ 🕌 Turkey is home to many world-famous landmarks, including Hagia Sophia, Blue Mosque, and the ancient city of Ephesus.
❽ ⚽ Football (soccer) is the most popular sport in Turkey, alongside basketball, volleyball, wrestling, and motorsports.
❾ 🤝 Turkish society places strong importance on family, hospitality, respect for elders, and community traditions.
❿ 🍽️ Turkish cuisine includes dishes such as kebab, döner, baklava, pide, köfte, meze, and traditional Turkish tea and coffee.
⓫ 🌾 Turkey is one of the world's leading producers of hazelnuts, figs, apricots, cherries, and olives.
⓬ 🎓 Turkey is home to leading universities such as Middle East Technical University, Boğaziçi University, and Istanbul University.
⓭ 🗣️ Turkish is the official language of Turkey, while English is commonly taught and used in tourism, business, and higher education.
⓮ 🎵 Turkey is known for its rich musical heritage, including folk music, classical Ottoman music, and a vibrant contemporary pop and film industry.
⓯ 🌄 Turkey has diverse landscapes, including Mediterranean coastlines, the mountains of Eastern Anatolia, and the unique rock formations of Cappadocia.
⓰ 🏛️ Turkey is officially known as the Republic of Turkey and is a presidential republic. The current president is Recep Tayyip Erdoğan.
⓱ 🚄 Turkey has invested heavily in modern infrastructure, including high-speed rail networks, airports, bridges, and major urban development projects.
⓲ 🌍 Turkey covers approximately 783,000 square kilometers, making it one of the largest countries in the region.
⓳ 🕌 The majority of Turkey's population is Muslim, and the country contains many important Islamic, Christian, and ancient historical sites.
⓴ ✈️ Turkey serves as a major global hub connecting Europe, Asia, the Middle East, and Africa through trade, tourism, aviation, and maritime routes.

[Ali Yaycıoğlu @ayayciog]

Nur Hoca’yı kaybetmişiz. Dünyanın en önemli sosyal antropologlarından biriydi. Güney Hindistan, Sri Lanka, Türkiye ve İran’ın sosyal yapıları, aile kurumları, toprak meselesi ve siyaseti üzerine çok önemli çalışmalar yaptı. Dopdolu, üretken, inanılmaz meraklı, ve çok neşeli bir insandı. Bir dönem Harvard’da asistanı olma şerefine erişmiştim. Onunla çalışmak büyük bir ayrıcalıktı. İlham verici bir yaşam bıraktı.

[Med-Medya Tv @MedMedyaTv]

“ Siyaset yapmaya izin verilirse Silahları bırakmaya hazırız”
Abdullah Öcalan-(MedTv01 Eylül 1998)

Kürt Halk Önderi Sayın
Abdullah Öcalan’nın Tarihi Konuşması
Moderatör-Günay Aslan @GunayAslan1
1.Bölüm
@Medyatvhaber @sterktv2026 @ilketvcomtr @nucenutv @RudawTurkce
@Ch8Kurmanci @nupelonline @tuncerbakirhan @omerrocalan @DEMGenelMerkezi @TayipTemel @sakiksirri @tuncelsebahat @leylazanainfo @dilbixwindara @AdemKaracobann @bedrandere @AmedDicle142348 @ErdalEr_ @ErdalAvciHdp @menderesinan2 @jintvofficial_T @mezopotamyatrk2 @irfanaktans @eyupburc @idrisbaluken @RemziKrtal @ZubeyirAydar @ad_uzun @doganerbas2144 @BDPDemirbas @AbdullahZeydan @MazloumAbdi @Fehim_Isik @BilalGuldem @gulderenvarli @metinyoksu @kominalgazete @zamur_erdogan

[𝙳𝚛.𝙹𝚊𝚣𝚣 🎷 @drjazz76]

İzmir, Kordon (1895)

[RagIp DURAN @d_ragip]

Poutinisation du Régime Erdogan

Ragip Duran

Version en français de la chronique pour https://t.co/BHm4Qv1AbZ

https://t.co/UFlrhTU6Qj

[RagIp DURAN @d_ragip]

Ραγκίπ Ντουράν
Πουτινοποίηση του καθεστώτος Ερντογάν

https://t.co/2YT7t1TXUy

[RagIp DURAN @d_ragip]

Ραγκίπ Ντουράν / Πουτινοποίηση του καθεστώτος Ερντογάν https://t.co/2YT7t1TXUy

[Levan Tonaganyan @levantonaganyan]

Survivors of the Adana Massacre at the ruins of their houses. 1909

Adana massacre of 1909

In the early 20th century the local economy thrived and the Armenian population doubled as people fled the Hamidian massacres. When the revolution of July 1908 brought about the end of Abdul Hamid II's autocratic rule, the Armenian community felt empowered to imagine an autonomous Cilicia. The CUP's post-revolution mismanagement of the vilayets caused the pro-diversity Vali Bahri Pasha to be removed from office in late 1908. He was replaced by the weak Cevad Bey. Taking advantage of this, Bağdadizade Abdülkadir (later Paksoy), the local leader of the Cemiyet-i Muhammediye, took almost complete control of the local government and led an action plan to "punish" Armenians throughout Cilicia. Rumours of an upcoming Armenian attack, raised tension in the Turkish neighbourhoods. As soon as news of the countercoup reached Cilicia, enraged members of the Cemiyet-i Muhammediye.

After a week of silence, 850 soldiers from regiments of the Ottoman Army arrived in the city on April 25. Shots were fired at the campground and a rumour immediately spread that the Armenians had opened fire from a church tower. Without even investigating the rumour, the military commander Mustafa Remzi Pasha directed soldiers and bashi-bazouks towards the Armenian quarters and for three days they shot people, destroyed buildings and burned down Christian neighbourhoods. The pogroms of 25–27 April were on a much greater scale than the clashes of 14–17 April, and almost all the casualties were Christian.

The Adana massacre of April 1909 resulted in the deaths of 18,839 Armenians, 1,250 Greeks, 1,272 Assyrians and 620 Muslims. Adding in the roughly 2,500 Hadjinian and other seasonal workers who disappeared, the death toll in the entire Vilayet is estimated to have been around 25,500. Over the summer 2,000 children died of dysentery and a few thousand adults died of injuries or from epidemics. The massacre orphaned 3,500 children and caused heavy destruction of Christian properties. Cevad Bey and Mustafa Remzi Pasha were sacked and given light sentences for abuse of power, and on 8 August 1909, Djemal Pasha was appointed the new Vali. He quickly rebuilt relations with the surviving Armenian community and gathered financial support to found a new neighbourhood for Armenians called Çarçabuk (now Döşeme). He also ordered the construction of two orphanages and the restoration of destroyed buildings.

Armenian genocide in Adana, 1915

Early in May 1915, Vali Ismail Hakkı Bey received an order from Constantinople (now İstanbul) to deport the Armenians of Adana. The Vali was able to delay the deportations and let the Armenians sell their movable assets to acquire money for the journey. The first convoy of deportees consisting of more than 4,000 Armenians left the city on May 20. The Catholicos of Cilicia, Sahak II, wrote a letter to Djemal Pasha, the then Syria-Cilicia General Vali to prevent further deportations and the chief secretary Kerovpe Papazian met the pasha in Aley in Lebanon in early June and delivered the message of the Catholicos. Djemal Pasha immediately wired the Vali ordering him not to deport more Armenians. As a result of his efforts, the Adana Armenians earned a stay of execution for the summer, while the rest of the Cilician Armenians were being deported and hundreds of thousands of exhausted Armenian deportees from Western Anatolia were passing through the city. Armenian intellectuals Rupen Zartarian, Sarkis Minassian, Nazaret Daghavarian, Harutiun Jangülian, and Karekin Khajag, who were deported from Constantinople on April 24th, were kept in custody in the Vilayet offices for a few days. They failed to be able to arrange a meeting with the Catholicos at the Cathedral, their last attempt at survival. Later in June, two prominent leaders, Krikor Zohrab and Vartkes Serengülian, were also kept in the city during their final journey towards Diyarbakır.

The Minister of the Interior, Talaat Pasha, wanted to end the exemption of Adana Armenians and sent his second in command, Ali Munif, to the city in mid-August to order the resumption of the deportations. Ali Munif immediately deported 250 families who were accused of insurrection. Before the remaining Armenians were deported, the Vali again arranged for them to sell their assets. As almost a third of the city's residents were selling their belongings, the city must have seemed like the site of a massive clearance sale. The deportation of 5,000 Armenian families in eight convoys started on 2 September 1915 and continued until the end of October. One thousand craftsmen, state officers and army personnel and their families were exempted from deportation. Unlike the deportees of other Vilayets, many of Adana's Armenians were sent to Damascus and further south, thereby avoiding the death camps of Deir ez-Zor, at the request of Djemal Pasha.

[Esin Davutoğlu Şenol @esenol]

Bu fotoğraf ve olup biten hakkındaki en doğru tespitler
Instagram sayfasından alıntılıyorum
Prof.Dr.Cem Terzi
“Demirtaş'ın son fotoğrafı çok konuşuldu.
Saçlarına ak düşmüş, yaşlanmış gözlerinin feri azalmış dendi. Hepsi doğru.
Ama bence asıl hikaye bunlar değil.
Bir siyasetçi bu topraklarda mücadeleye atılırken hapse girmeyi, sürgünü, hatta ölümü göze alır.
Demirtaş da göze aldı.
Devletin kendisini zindana atabilecegini
biliyordu. Bunun hesabını çoktan yapmıştı.
Fakat en yakındakilerin kendisini yalnız
bırakılabileceğini,siyaseten
gömülebileceğini hesaplamış mıdır?
Sanmıyorum.
Zindan kapısını devlet kapatır. Ama zindandaki siyasi esirin üstüne toprağı kendi mahallesi atar mı?
On yıldır hapiste olan Demirtaş'ın yüzündeki değişimi yalnızca geçen yıllar açıklamıyor. O fotoğrafta terk edilmişliğin, suskunluğun ve siyasi vefasızlığın izi var.
Fotoğrafa baktığımda ben
TBMM kürsüsünde bütün baskılara rağmen
"Seni başkan yaptırmayacağız" diyen o coşkulu ses ile yıllar sonra zindandan yükselen
"aktif siyaseti bırakıyorum" diyen üzgün ses arasındaki uzun ve ağır zamanı görüyorum.”

[Ahmet Yıldırım @ahmetyildirihdp]

Değerli akademisyen arkadaşım Sabri Karadoğan ile birlikte Y.Mezopotamya’daki yaklaşık 25 yıllık saha/arazi çalışmalarımızı son 1,5 yıllık yoğun bir derleme süreci sonucunda 3 kitabı;
• Karacadağ,
• Diyarbakır Havzası,
• Mardin (Turabdin) platosu
olarak yayına çıkarmış bulunuyoruz. Bu kitap dizimizin bölgenin fiziki ve beşerî coğrafya özellikleri ile ilgili temel referans eser olacağı ve bu alandaki önemli bir açığı kapatacağı inancını taşıyoruz.

Bu saha ile ilgili çalışmalarımızı;
• Urfa-Antep Platosu,
• Güneydoğu Toroslar Sistemi
kitapları ile yıl sonuna kadar tamamlamayı murad ediyoruz.

# Yukarı Mezopotamya
# Diyarbakır havzası
# Karacadağ
# Mardin-Midyat-Turabdin

[Behrooz Shojai @BehroozShojai]

Fetih, İstila ve Tarihin Faili
Devletçi Tarih Yazımına Karşı Kürdistanî Bir Okuma

“Arap istilası” ve “Türk istilası” ifadelerine itiraz etmek, ilk bakışta kavramsal bir hassasiyet gibi görünebilir. Fakat bu itirazın arkasında çoğu zaman daha derin bir tarihsel refleks vardır: fethedenin dilini tarihin doğal dili saymak, fethedilenin deneyimini ise aşırı, ideolojik veya anakronik göstermek.

Oysa burada tartışılması gereken mesele, Müslüman veya Türk-İslam kaynaklarının kendi yayılma süreçlerine hangi değer yüklü adları verdikleri değildir. Asıl mesele, bu süreçlerin Kürtler, Süryaniler, Ermeniler, Hristiyanlar, Êzidî Kürt ataları ve diğer yerli halklar açısından ne anlama geldiğidir.

Arap-İslam kaynakları bu sürece fetih diyebilir. Fakat “fetih” kelimesinin kendisi zaten askerî ele geçirme, bir yerin dışarıdan gelen bir güç tarafından alınması anlamını taşır. Fail açısından “fetih” olan şey, yerli halk açısından istila, egemenlik kaybı, vergi rejimine bağlanma, askerî şiddet ve adlandırma rejiminin değişmesidir. Bu nedenle “fetih” ile “istila” arasında yalnızca kelime farkı yoktur; burada bakış açısı farkı vardır. Fetih, failin kelimesidir; istila, maruz kalanın tarihsel deneyimini adlandırır.

Bu temel ayrımı yerleştirdikten sonra, kaynakların söylediklerini inceleyelim.

Arap fetihleri: kaynakların kendi dili
Belâzürî, Musul ve çevresinin fethini anlatırken şöyle der:

“فقاتله أهل نينوى فأخذ حصنها وهو الشرقي عنوة، وعبر دجلة فصالحه أهل الحصن الآخر على الجزية والإذن لمن أراد الجلاء في الجلاء، ووجد بالموصل ديارات فصالحه أهلها على الجزية، ثم فتح المرج وقراه وأرض باهذرى وباعذرى وحبتون والحيانة والمعلة وداسير وجميع معاقل الأكراد.”

“Ninova halkı onunla savaştı; o da doğudaki kaleyi zorlaaldı. Dicle’yi geçti; öteki kalenin halkıyla cizye ve gitmek isteyenlere gitme izni şartıyla sulh yaptı. Musul’da manastırlar buldu; onların halkıyla da cizye üzerine sulh yaptı. Sonra Merç’i, köylerini, Bâhuzrâ, Bâuzrâ, Habtûn, Hıyâne, Ma’le, Dâsır ve Kürtlerin bütün kalelerini aldı.”

Bu pasajda üç unsur aynı anda görülür: zorla alma (عنوة), cizye rejimi ve Kürt kalelerinin ele geçirilmesi.

Belâzürî, Diyarbekir hattını da açıkça kaydeder:

“وفتح عياض آمد بغير قتال على مثل صلح الرها، وفتح ميافارقين على مثل ذلك… وفتح قردى وبازبدى على مثل صلح نصيبين، وأتاه بطريق الزوزان فصالحه عن أرضه على إتاوة… ودخل الدرب فبلغ بدليس وجازها إلى خلاط، وصلح بطريقها… ثم عاد فضمّن صاحب بدليس خراج خلاط وجماجمها.”

“İyâz, Âmid’i savaşsız olarak Ruha sulhü gibi bir anlaşmayla aldı; Meyyâfârikîn’i de aynı şekilde aldı… Qardâ ve Bâzabdâ’yı Nusaybin sulhü gibi aldı. Zozan patriği ona geldi ve toprağı için itâve/ödemeüzerine sulh yaptı… Bidlis’e ulaştı, onu geçerek Xelat’a vardı ve onun yöneticisiyle sulh yaptı… Sonra döndü ve Bidlis sahibine Ahlat’ın haracını ve nüfus vergisini yükledi.”

Âmid, Meyyâfârikîn, Mardin, Tur Abdin, Kardâ, Zozan, Bitlis ve Ahlat hattı askerî fetih, cizye, haraç, itâve ve nüfus vergisi rejimine bağlanmıştır. Bölge “doğal olarak İslamlaşmış” ya da “kendiliğinden Arap-İslam düzenine katılmış” değildir.

Şehrizor meselesinde kaynakların dili daha serttir. Belâzürî şöyle yazar:

“شهرزور والصامغان ودراباذ من فتوح عتبة بن فرقد السلمي، فتحها وقاتل الأكراد فقتل منهم خلقا.”

“Şehrizor, Sâmghân ve Derâbâz, Utbe b. Ferkad es-Sülemî’nin fetihlerindendir. Onları aldı; Kürtlerle savaştı ve onlardan çok sayıda insan öldürdü.”

İbnü’l-Esîr ve İbn Haldun aynı olayı tekrar eder:

“وصالح أهل الصامغان وداراباذ على الجزية والخراج، وقتل خلقا كثيرا من الأكراد.”

“Sâmghân ve Dârâbâz halkıyla cizye ve haraç üzerine sulh yaptı; Kürtlerden çok sayıda insan öldürdü.”

Ayrıca mesele askerî fetihle sınırlı kalmamıştır. Coğrafyanın adlandırılması da fethedenlerin kabile yapısına göre yeniden düzenlenmiştir. Mukaddesî bunu açıkça söyler:

“وقد قسمنا هذا الإقليم على بطون العرب لتعرف ديارهم وتميّزها… ديار ربيعة ثم ديار مضر ثم ديار بكر.”

“Bu bölgeyi Arap boylarına göre taksim ettik ki onların diyarları bilinsin ve ayırt edilsin… Diyar-ı Rebîa, sonra Diyar-ı Mudar, sonra Diyar-ı Bekr.”

Yâqūt el-Hamevî ise Diyarbekir adının Arap kabilesi Bekr b. Vâil’e nispet edildiğini açıkça kaydeder:

“ديار بكر: هي بلاد كبيرة واسعة تنسب إلى بكر ابن وائل… ومنه حصن كيفا وآمد وميافارقين.”

“Diyar-ı Bekr: Bekr b. Vâil’e nispet edilen büyük ve geniş bir ülkedir… Bunun içinde Hasankeyf, Âmid ve Meyyâfârikîn de vardır.”

Yani yerli coğrafya yalnızca askerî olarak alınmamış; Arap kabile mülkiyeti ve coğrafyası üzerinden yeniden adlandırılmıştırda. Diyarbekir adı bu anlamda nötr bir coğrafi ad değil, fetih sonrası kabile egemenliğinin dilsel kalıntısıdır.

Selçuklu istilası ve Kürt devletlerinin inkırazı
Doç. Dr. Mustafa Aylar şunu söylüyor: “Eğer önce İslam dini ve sonrasında da Selçuklular ve Osmanlılar olmasaydı bugün Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Kürtler çok az bir nüfusa sahip olurdu.”

Bu cümle tarihsel bir argümandan çok, fetihçi-paternalist bir varsayımdır. Kaynakların gösterdiği şey bunun tersidir: Kürtler bu bölgelerde zaten vardı. Kendi kaleleri, emirlikleri, hanedanları ve siyasal gelenekleri vardı. Selçuklu dalgası bu varlığı yaratmadı; onu parçaladı, yağmaladı ve yerel Kürt siyasal özerkliklerini tasfiye etti.

İbn Haldun, Oğuzların kim olduğunu önce açıkça tanımlar:

“هؤلاء الغزّ من طوائف الترك، وهم الشعب الذين منهم السلجوقية”

“Bu Guzz/Oğuzlar Türk topluluklarındandır; Selçukluların çıktığı zümre de bunlardandır.”

Yani söz konusu olan belirsiz bir göç hareketi değil, Selçuklu dünyasının içinden çıkan Türk-Oğuz askerî dalgasıdır. İbn Haldun aynı pasajda Kürtlere yöneldiklerini şöyle yazar:

“ثم عاثوا في الأكراد واستباحوهم”

“Sonra Kürtler arasında fesat ve tahribat çıkardılar; onları istibaha ettiler — yani saldırıya ve yağmaya açık hâle getirdiler.”

İbnü’l-Esîr, Hakkâri bölgesindeki çatışmayı somut anlatır:

"فساروا نحو بلاد الهكارية من أعمال الموصل، فقاتلهم أكرادها وقاتلوهم قتالاً عظيماً، فانهزم الأكراد وملك الغز حللهم وأموالهم ونساءهم وأولادهم"

“Musul havalisinden Hakkâri topraklarına doğru yürüdüler. Oranın Kürtleri onlarla savaştı ve büyük bir savaş yaptılar. Kürtler yenilince Guzz/Oğuzlar onların obalarını, mallarını, kadınlarını ve çocuklarını ele geçirdi.”

Bu, herhangi bir “medeniyet taşıma” anlatısı değildir. Obalara, mala, kadınlara ve çocuklara el konulmasıdır.

İbnü’l-Esîr, Diyarbekir hattını da kayıt altına alır:

"فأخذوا بعض الأكراد، وعرفهم الطريق… فسار بوقا وناصغلي وغيرهما إلى ديار بكر، ونهبوا قردى، وبازبدى، والحسنية، وفيشابور."

“Bazı Kürtleri yakaladılar; onlara yolu gösterdiler… Bûkā, Nâsıglî ve diğerleri Diyarbekir’e yürüdüler; Kardâ, Bazabdâ, Hasaniyye ve Fişabur’u yağmaladılar.”

Ve aynı anlatının özeti:

"فأخربت الغز ديار بكر، ونهبوا وقتلوا ."

“Guzz/Oğuzlar Diyarbekir’i harap ettiler; yağmaladılar ve öldürdüler.”

Bu kadar açık bir cümleden sonra “istila demeyin” demek, tarihsel kavram tartışması değil, işgalin dilini temizleme çabasıdır.

Selçuklu müdahalesi yalnızca göçebe yağmalarla da sınırlı kalmamış; kurumsallaşmıştır. Diyarbekir’deki Kürt Marwanî hanedanı bunun en açık örneğidir. İbn Haldun, Nasrüddevle Ahmed b. Merwan’ı şöyle anar:

“أحمد بن مروان الكردي صاحب ديار بكر”

“Diyarbekir sahibi Kürt Ahmed b. Merwan.”

İbnü’l-Esîr, Selçuklu Sultanı Melikşah’ın bu Kürt hanedanının ülkesini nasıl aldığını aktarır:

"وعقد السلطان على فخر الدولة بن جهير ديار بكر، وخلع عليه، وأعطاه الكوسات، وسيّر معه العساكر، وأمره أن يقصدها ويأخذها من بني مروان، وأن يخطب لنفسه، ويذكر اسمه على السكّة ."

“Sultan, Diyarbekir’i Fakhrüddevle b. Cehîr’e verdi; ona hil’at giydirdi, davullar verdi, onunla birlikte ordular gönderdi ve ona Diyarbekir’i Benî Merwan’dan almasını, hutbeyi kendi adına okutmasını ve adını sikkede zikrettirmesini emretti.”

Sonucu İbn Haldun bir başlıkla özetler:

“استيلاء ابن جهير على ميافارقين وجزيرة ابن عمر وانقراض دولة بني مروان”

“İbn Cehîr’in Meyyâfârikîn ve Cizre-i İbn Ömer’i ele geçirmesi ve Benî Merwan devletinin inkırazı.”

Yani sonuç açıktır: Selçuklu müdahalesi, Diyarbekir merkezli Kürt devletinin siyasal varlığını sona erdirmiştir.

Aynı yapı Kürt Hasanwayhî hanedanında da görülür. İbn Haldun bu hanedanı açıkça Kürt hanedanı olarak tanımlar:

“الخبر عن دولة بني حسنويه من الأكراد القائمين بالدعوة العباسية بالدينور والصامغان”

“Dinever ve Sâmğân’da Abbasî daveti adına hüküm süren Kürtlerden Benî Hasanwayhî devletinin haberi.”

Selçuklu dalgasıyla bu hanedan alanlarının tasfiyesini İbn Haldun şöyle özetler:

“وسار إليها نيال وملكها عليهم عنوة واستباحها وفتك في العسكر”

“Yınal oraya yürüdü; zorla ele geçirdi, istibaha etti ve asker içinde kırıp geçirdi.”

Ve ardından:

"ونهب الغزّ حلوان… ونهبوا تلك الأعمال والدسكرة والهارونية وقصر سابور، وتقسّم أهلها بين القتل والغرق والهلاك بالبرد ."

“Guzz/Oğuzlar Hulvan’ı yağmaladı… halkı öldürülme, boğulma ve soğuktan helak olma arasında parçalandı.”

Rawwadî ve Hadhbânî Kürtleri açısından tablo farklı değildir. İbnü’l-Esîr, Urmiye ve çevresinde şunu kaydeder:

“وعادوا إلى أرمية وأعمال أبي الهيجاء الهذباني، فقاتلهم أكرادها لما أنكروه من سوء مجاورتهم، فقتل خلق كثير، ونهب الغز سواد البلاد هناك، وقتلوا من الأكراد كثيراً.”

“Urmiye’ye ve Ebü’l-Heycâ el-Hadhbânî’nin bölgelerine döndüler. Oranın Kürtleri, onların kötü komşuluğunu kabul etmedikleri için onlarla savaştı. Çok sayıda insan öldürüldü; Guzz/Oğuzlar oradaki kırsal bölgeleri yağmaladı ve Kürtlerden pek çoğunu öldürdü.”

Şeddadî hanedanı da Gence, Dvin ve Ani çevresinde aynı süreçle karşılaştı: askerî baskı, ardından zorla vasallaşma, ardından egemenlik kaybı.

Bu örneklerin tamamı tek bir sonuca işaret etmektedir: Kürtler bu coğrafyada Selçukluların bir yan ürünü olarak değil, kendi devletleri, hanedanları ve siyasal gelenekleriyle zaten vardı. Selçuklu dalgası bu varlığı yaratmadı; onu yağmaladı, parçaladı, cizye ve haraç rejimine bağladı ve yerel Kürt siyasal özerkliklerini birer birer tasfiye etti. Buna “Kürtlerin lehine tarihsel nimet” demek, kaynakların söylediğinin tam tersini söylemektir.

Âmid mi, Āmed mi? Yazı, ses ve siyaset
Doç. Dr. Mustafa Aylar’ın ikinci itirazı şudur: “Nasır Hüsrev’in belirttiği Âmid kelimesini bilerek ya da bilmeyerek Âmed olduğunu söylemeniz yanlıştır.”

Bu itiraz filolojik olarak fazla kesin ve sorunludur.

Nasır Hüsrev’in metninde geçen yazım Arap harfleriyle آمدşeklindedir. Arap-Fars yazısında kısa ünlüler çoğu zaman gösterilmez; gösterildiğinde de belirli bir yazı sistemi içindeki konvansiyona bağlıdır. Dolayısıyla آمد yazımı, kendi başına bugünkü Türkçedeki “Âmid” telaffuzunu zorunlu kılmaz. Hangi ünlünün kısa olduğu, hangi ünlünün hangi ses değerini taşıdığı sorusu, dilden dile ve dönemden döneme farklılaşır. Osmanlı-Türkçe transkripsiyon geleneği “Âmid” der; Farsça-Kürtçe fonolojik gelenek ise aynı yazımı Āmed olarak okur. Bu iki okumadan birini “doğru”, diğerini “yanlış” ilan etmek dilbilimsel değil, siyasal bir tercihtir.

Tarihsel kayıt da bu esnekliği destekler. Aynı Nasır Hüsrev şehri şehr-i Âmed (شهر آمد) olarak kaydeder — bu, 11. yüzyılda, Kürt siyasal hareketinden sekiz yüz yıl önce kaleme alınmış Farsça bir metindir. 1710 tarihli bir Avrupalı haritada şehir yine Amed olarak geçer. Encyclopaedia Iranica, şehri Āmed biçimiyle kaydeder.

Āmed biçimi modern bir icat değildir. Amida → Amid → Āmed zinciri, Kürtçede ve Farsçada kısa ünlülerin e/i yönünde kaymasını yansıtan olağan bir fonolojik süreklilik çizgisidir. “Nasır Hüsrev Âmid dedi, Âmed demeniz yanlıştır” cümlesi bilimsel bir düzeltme değil, Osmanlı-Türkçe transkripsiyon geleneğini tek meşru okuma gibi dayatan anakronik bir müdahaledir.

Tarihin kimin gözünden yazıldığı
Devletçi tarih yazımı, tarihi her zaman kurucu devletlerin, imparatorlukların, fetih yapan orduların ve egemen adlandırma rejimlerinin gözünden okur. Bu tarih yazımında fetheden özne aktif, rasyonel ve medeniyet taşıyıcıdır; fethedilen halk ise ya sessizdir, ya tali unsurdur, ya da ancak imparatorluğun düzeni içinde anlam kazanan pasif bir topluluk olarak görünür.

Bu devletçi tarih anlayışı, Arap fetihlerini “İslam’ın gelişi”, Selçuklu ve Osmanlı yayılmasını “nizamın gelişi” olarak sunar. Fakat aynı anlatı, fethedilenin ne kaybettiğini sormaz: Hangi şehirler zorla alındı? Hangi halklar cizye ve haraç rejimine bağlandı? Hangi Kürt kaleleri ve hanedanları tasfiye edildi? Hangi coğrafyalar Arap kabile adlarıyla, Türk-Osmanlı idari adlarıyla ya da Cumhuriyetçi standardizasyonla yeniden adlandırıldı?

Devletçi tarih yazımının temel hilesi şudur: egemenin şiddetini tarihsel zorunluluk, yerlinin itirazını ise ideolojik aşırılık olarak kodlar. “Selçuklular olmasaydı Kürtler az olurdu” cümlesi de tam bu mantıkla çalışır: Kürt varlığını istilacı imparatorlukların yan ürünü haline getirir. Oysa kaynakların söylediği bunun tam tersidir. Kürtler bu coğrafyada kendi devletleriyle, hanedanlarıyla ve kaleli şehirleriyle zaten vardı. Selçuklu müdahalesi bu varlığı yaratmadı; Benî Merwan devletinin inkırazı gibi sonuçlar doğurdu.

Bir halktan kendi coğrafyasındaki fethe, cizyeye, haraca, yağmaya, katle, iktâya, istibaha, hanedan tasfiyesine ve adlandırma gaspına teşekkür etmesi beklenemez. Tarihçinin görevi fetih ideolojisinin kavramlarını korumak değil, kaynakların söylediğini dürüstçe okumaktır. Kaynaklar عنوة, على الجزية والخراج, قتل خلقا من الأكراد, استباحوهم, نهبوا وقتلوا, فأخربت الغز ديار بكر و انقراض دولة بني مروان diyorsa, bunları “medeniyet” veya “Kürtlerin lehine tarihsel sonuç” diye çevirmek tarihçilik değil, iktidarın diline tercüman olmaktır.

Bu yüzden Kürdistanî bir tarih okuması bu hiyerarşiyi tersine çevirir: fethedenin kendi eylemine verdiği adı değil, fethedilenin yaşadığı tarihsel sonucu merkeze alır. Bu çerçevede Arap fetihleri Kürtler açısından Arap istilasıdır; Oğuz-Selçuklu yayılması Kürtler açısından Türk istilasıdır; Amed ise modern bir icat değil, yerli hafızanın Farsça, Süryanice, Kürtçe ve tarihsel şehir geleneği içindeki sürekliliğidir.

[New Lines Magazine @newlinesmag]

“Satrapi herself consistently rejected the idea that she was attempting to explain an entire country. Her goal, she said, was much smaller and more personal. If audiences came away viewing Iranians as human beings rather than as abstract categories like ‘terrorists’ or ‘Islamic fundamentalists,’ she considered it an accomplishment.”
https://t.co/ydaRH6UN2F

[The Byzantine Legacy @ByzantineLegacy]

Map of Ottoman Kostantiniyye (Constantinople, modern Istanbul)
From the illustrated manuscript Hünernâme (c. 1584)

[khalid yousef @khalidsyossef]

#OpenAccess
Migrating Texts
Circulating Translations around the Ottoman Mediterranean
ed. Marilyn Booth, Edinburgh Univ Pr, 2019
PDF 🎯
https://t.co/xvULOtAqcE
https://t.co/bQ2x8fCdkD

[ShadowsOfConstantinople @RomeInTheEast]

A map of southeastern Europe in the late 9th century

[Letter from Turkey @CNybak]

Fishermen selling their catches on the Kadıköy shore
İstanbul, 1980s
At this time a kilo of Uskumru/Mackaral could go for 25 Kuruş (100 Kuruş to a Turkish Lira)

Photo and info from 🇹🇷İSTANBUL’UN GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE MASAL GİBİ FOTOĞRAFLARI 🇹🇷