Uzun bir araştırma sürecinin ürünü olan bu yazıyı dimağınıza sunuyorum:
Kantçı Nesne Teorisinin Deneysel Eleştirisi: James J. Gibson ve Ekolojik Görsel Algı Kuramı
https://t.co/6UPPHm0HAW
Ancak şunu unutmamak lazım: Halihazırda yapay zekâ araçları; şekil ve gramer açısındab kusursuza yakın, anlam ve üslup açısından vasat hatta vasatın altında sonuçlar veriyor.
Bilgiye erişimimiz artarken epistemik bağımsızlığımız azalıyor. Doğru cevapları, onları neden doğru kabul ettiğimizi bilmeden benimsemeye alışıyoruz. Bilmediğimiz hâlde bildiğimizi sanmamızı sağlayan bir bilgi bolluğunun yanılsamasında kayboluyoruz.
Bu arkadaş bir söylem, bir anlayış oluşturmaya çalışıyor. Geleneksel fıkhın önemli bir kısmının günümüzde yaşanamaz olduğunu söylüyor. Geleneksel fıkıh okullarının, otoritelerinin ve müesseselerinin bugünkü temsilcilerinin dünyayı yeterince anlayamadığını ve okuyamadığını söylüyor. Bu nedenle bu yaşanamazlıktan onların sorumlu olduğunu anlamamızı istiyor. “Her şeyin haram olduğu yerde her şey helal olur”, “sen her şeye haram diyorsun bu uygulanabilir değil ki” ve benzeri artık kendisinden çokça duymaya alıştığımız cümleler bunları anlatıyor. Bahsettiğim şeylerse benim iddialarım değil, kendi ifadeleri.
Sözgelimi islam alimleri bir şekilde faizin kaçınılmazlığını göremez hale gelmiş ve günümüzü okuyamaz hale gelmişler. Bunun altında da iktisat bilmemeleri yatıyor ve sonuç olarak güncel iktisadi bir konuda fetva veremez hale getiriliyorlar. Veya askeri strateji konusunda bilgi eksikliği olan, mesela türkiyenin kaç tane uzun menzilli füzesi olduğunu bilmeyen islam alimleri savaş ve savunma konularında günceli okuyamamakla malul hale geliyor ve fetva vermesi haram oluyor. Aynı savunuyu harem selam meselesinde gelen eleştirilere karşı savunmasında da uygulamıştı hatırlarsınız. Sürekli bu çarpıklıklara ağızlarda sakız edilen “tefakkuh” eksikliğinin neden olduğunu duyuyoruz kendisinden.
Buna ne denir zaten biliyoruz, modernist islam anlayışının bir çeşidi, hatta crystal clear çeşidi. Lakin bu arkadaşın hedef kitlesi de çoğunlukla geleneksel görüşe mensup olanlardan oluştuğu için kendi modernist fıkıh anlayışını dinleyicisine karşı gönül rahatlığıyla savunamıyor. Konferansta efendiliğini ve sakinliğini bozmadan soru soran ve yorum paylaşan kardeşimize yaptığı edepsiz tavır da bu içine düştüğü müşkül ya da oksimoron mu diyelim durumun gerginliği olsa gerek (biraz da psikanalizini yapalım). Bu oksimorondan kurtulmak için de bir metod geliştirmiş olarak gözlemliyorum: Geleneğin günümüzü tanzim ediciliğini ortadan kaldırırken bir yandan da daima geleneğin terminolojisini kullanıyor. “Tefakkuh” diyor, “cerh” diyor, “kabih” diyor. “Çok kötü naklettin resmen mana ile rivayet yaptın ben seni direkt cerh ederim” diyor şaka yapıyor. Dil kullanımı çok selektif ve spesifik. Bu sayede geleneksel dinleyiciye kendini dinletebiliyor.
Lakin hala dillere pelesenk olmuş bir yeteneği var bu arkadaşın: gençlere ulaşabiliyor, gençlerin dilinden konuşabiliyor. Biliyorsunuz gençler ulaşmak gibi bir problemimiz var bizim nerden çıktığını bilmediğimiz. Geleneksel müesseseler gençlere ulaşamıyormuş böyle yöntemlere muhtaçmışız. Ben bu konuya şöyle bakıyorum: Alemin sahibi ya da yaratıcısı biz değiliz, Allahın koyduğu kılavuza uyarak birilerine ulaşamıyorsak gerisi beni değil kılavuzun sahibini ilgilendirir. İlle ulaşmak için kılavuzun dışına çıkarak kisve değiştirmemiz gerekiyorsa böyle bir şeyden sorumlu olmadığımız gibi bilakis bunu yapmamakla mükellefiz. Dolayısıyla şu gençlere ulaşma balonunu da bir patlatmak gerekiyor artık. Din tamamlanmıştır. Bu saatten sonra kim neyi tercih ederse kendinedir, alemin sahibi Allahtır.
Elbette zorba olmayalım, sevdirelim, ama kılavuzu aşmadan, kisveyi deşmeden. Aksi halde biz biz olmaktan çıkarız.
İnsan kendi kuralları ve kendi tercihleriyle insandır, kendidir ve o nispette özgürdür. Kanunun olmadığı yerde özgür sayılmazsın. Kanuna riayet etmek istemiyorsun diye kanunu değiştirme.
Şundan birkaç ay öncesine kadar “abi adam gençlerin ihtiyacını karşılıyor çok iyi hizmet yapıyor” diyip, adamın çizgisinde milim sapma yokken bir anda “yerini bil haddini bil senin ne ilmin var bilmediğin mevzulara girme” diye kazı çeviren “ilim ehli”ne de iki çift lafım var ama zamanı gelecek onun da.
Bu ve devamındaki yazı çok önemli tahliller. Gönül isterdi ki yeri ve zamanı bura olmayaydı. Çünkü “yav he he iktisattan anlamadan fetva veriyorsunuz eskimiş işe yaramayan fetvalarınızla hiç kimsenin derdine çare üretmiyorsunuz” şekli baygınlık veren cümlelerle eritileceğini tahmin edebiliyoruz.
Takip önerisidir: @birazaktif
Altay Cem Meriç’in bu hezeyan dolu metni; teknik fıkıh nosyonundan yoksunluğun, kavram kargaşasının, ağır mantık safsatalarının ve fikrî yetersizliği örtmek için başvurulan kontrolsüz bir öfke patlamasının ibretlik bir örneğidir. ACM, fıkhî tahlil yapması gereken bir meselede Usûl-i Fıkıh yerine ütopik bir nihilizme, hukuki sözleşmeler (ukûd) yerine ajitasyon ve hakarete sığınmaktadır.
1. Fâsid Kıyas ve Kategori Hatası: POS Cihazını "Domuz Eti" ve "Harp Mühimmatı" Yapmak
ACM'nin metnindeki en büyük usûlsüzlük, bir ödeme altyapısı ve teknolojik vasıta olan POS cihazını doğrudan "faiz", "harbe mühimmat" ve "duruma göre yenen domuz eti" ile eşitlemesidir:
• Fıkhî Gerçek: Fıkıhta eşyanın ve vasıtaların zatında değil, kullanılış gayesinde ve yapılan akdin mahiyetinde (ukûd) hüküm aranır. POS cihazı özü itibarıyla bir haberleşme, veri aktarımı ve tahsilat terminalidir.
• Akdin Mahiyeti: Bir esnafın POS cihazı kullanmasında fukahânın incelediği şey; bankaya ödenen komisyonun bir faiz mi, yoksa sunulan telekomünikasyon, güvenlik ve veri hizmeti karşılığında ödenen bir hizmet bedeli (ücret-i vekâlet / icâre) mi olduğudur. Nitekim günümüz İslam iktisatçılarının ve fıkıh kurullarının büyük çoğunluğu; peşin (debit/banka kartı) çekimlerde kesilen cüzi operasyon bedellerini "faiz" değil, meşru bir hizmet ücreti olarak değerlendirir.
• Safsata: Bu teknik akit ayrımını yapamayacak kadar fıkıhtan uzak olan yazar; meseleyi "Tefeciye mühimmat taşımak" ve açlıktan ölmek üzereyken yenen "domuz eti" gibi fahiş bir Kıyas-ı Maal-Fârik (illetsiz yanlış kıyas) seviyesine indirgemektedir.
2. "İdeal" Demagojisi ve Fıkhın Merâtibini Yok Saymak
• Metindeki İddia: "İdealde caiz değildir... Hâlde ideali temsil edebileceğini sanan aptallara ne anlatıyoruz... Fetvanız ideale gitmemize mani olmasın."
Usûlî Tahlil:
İslam Fıkhı, yeryüzünden tamamen kopuk platonik bir felsefe veya ütopya değildir. Fıkıh; mükellefin fiillerini Azîmet, Ruhsat, İbâha, Hâcet, Zarûret ve Umûm-i Belvâ mertebeleriyle tanzim eder.
• Klasik fıkıhta gayrimüslim tebaanın, zimmet ehlinin ve yabancı tüccarların (harbî-müste'men) İslam coğrafyasındaki ticari muameleleri bizzat Şeriat tarafından tanzim edilmiştir.
• "İdealde faizli banka yoktur, öyleyse oradaki her işlem haramdır" demek; "İdealde dünyada küfür olmamalıdır, öyleyse kafirlerle hiçbir ticari akit yapılamaz" demek kadar saçma bir toptancılıktır.
• Hz. Peygamber (s.a.v.), Medine pazarında Yahudilerin kendi aralarında faiz işlettiğini bildiği halde onlarla alışveriş yapmış, vefatında zırhı bir Yahudi tüccarda rehin kalmıştır. Efendimiz (s.a.v.) o Yahudi ile muamele yaparken "tefeciye mühimmat mı sağlamış" oldu? ACM'nin kurduğu mantık Nebevî tatbikatı dahi zedeleyecek kadar şuursuzdur.
3. "Mekke Dönemi" Safsatası ve Kendi Kafasına Göre Hukuk İcadı
• Metindeki İddia: "Efendimizin Mekke’de savaşma emri vermemesi gibi..."
Usûlî Tahlil:
Bu argüman, modernistlerin ve tekfirci grupların en sık başvurduğu Tarihselcilik ve Teşrî Dönemini İstismar Etme safsatasıdır.
• Mekke dönemi, vahyin henüz tamamlanmadığı ve ahkâmın tedrîcî (aşama aşama) olarak indirildiği bir yasama (teşrî) sürecidir.
• Veda Haccı ile birlikte din kemâle ermiş (Mâide, 3), helal ve haram sınırları kıyamete kadar mühürlenmiştir.
• Hiç kimse 21. yüzyılda kendi kafasına göre "Şu an Mekke dönemindeyiz, dolayısıyla şu hükümleri askıya alıyorum, şunları domuz eti zaruretiyle işletiyorum" diyerek keyfî bir teşrî evresi ilan edemez. Bu, Fıkıh Usûlü'nü tamamen rafa kaldırıp hevasına göre bir "fetva stratejisi" uydurmaktır.
Dayısının kuruyemişçi dükkanında yaz tatili çıraklık yapan, kendini parayı ve ekonomiyi biliyor zannediyor ülkede.. oysa dayınız sizi bilginiz için değil aptal ve saf olduğunuz için işe alıyor.. hani hem kandırmayı beceremez, hem de akrabalık filan sahiplenir düşüncesiyle..
Videonun linç edilmeyip bilakis haklı olduğuna dair yorumların fazlalığı dikkat çekmekle kalmadı, yorumların tamamına hakim olan bakış açısı, bu videonun büyük resmin, bütüncül projenin bir sonucu olduğu yönünde; basit bireysel bir karar değil.
Biz “faize helal dedi” demedik zaten. Böyle bişey demediğini biliyoruz. Biz oluşturduğu anlatının mutabıki değil iltizami anlamından bahsediyoruz. “Faiz kaçınılmazdır, kaçınılmaz olan şey helal olur” dedikten sonra kendinizi “ben faize helal demedim” diye savunarak anca kendinizi kandırırsınız. Bir de birkaç aklı ermemiş etfali.
Bu fon olayında en çok dikkat çekilmesi gerektiğini düşündüğüm nokta şu ki, bu insanların önemli bir kısmı bu işi “faizsiz hızlı ve bol kazanç” amacıyla yaptılar.
Borsanın faizli bankacılık işlemlerine alternatif olduğunu ve dinen helal olduğunu düşünüyorlar. Dolayısıyla borsada manipülasyon yapmanın da kısmen dine aykırı olmadığına inanıyor olmaları muhtemel.
Büyük ihtimalle bu insanlar indirdikleri milyarların belki kanunen problemli olduğunu bilmekle birlikte dinen sakıncalı olmadığına, dolayısıyla ahlaken kötü olmadığına ve ahirette azabı müstelzim olmadığına inanıyorlar. Bu kadar aleni yapmalarının bir sebebi de bu olabilir.
Muhafazakar demokrasinin ortaya çıkardığı “islam iktisadı” perspektiflerini anlamak için iyi bir örnek olabilir. Hem de “geleneksel fıkıh telakkisiyle bugün yaşanamaz, her şeye haram diyorsunuz, böyle fıkıh olmaz” söylemini çokca dillendiren hokkabazların lakırdıları eşliğinde daha güzel anlaşılır.