Top Tweets for #StructuralPrivilege

शनिवारे गन्थनः मेरिटको अत्याचार ! Michael Sandel को पुस्तक The Tyranny of Merit को नाम पैँचो लिएर आजभओलि खुब चलनचल्तिमा रहेको मेरिटबारे केही कुरा गरौँ। मेरिट भएका (अर्थात्, औपचारिक पढाइलेखाइ भएका, जान्नेसुन्ने)हरूले देशको नेतृत्व लिनुपर्छ भन्ने सोचाइ नयाँ होइन । एक हिसाबले यो सोच राज्यको अवधारणा र विकाससँगै जोडिएको छ । राज्य विशिष्ट तथा जटिल कुरा हो -यसको सञ्चालनका लागि ज्ञानी मानिसहरूको हातमा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी दिइनुपर्छ भन्ने कुरालाई प्राय uncritically हेर्ने गरिन्छ । औपचारिक शिक्षा हासिल गर्नु वा ज्ञानी हुनु नराम्रो कुरा होइन । पढेलेखेका मानिसहरूले राज्यका महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी लिनुलाई पनि गलत मान्नु हुँदैन । तर, मेरिटलाई दिइने अधिक जोडमा केही गम्भीर समस्या लुकेका हुन्छन् -जसलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । पहिलो -'मेरिट भएका मानिसहरूले देश चलाउनुपर्छ' भन्ने भाष्य त्यसबेलामा जोडतोडले उठ्छ जब समावेशिता र न्यायका आवाजलाई मत्थर पार्नुपर्ने हुन्छ । निश्चित मानिसहरूलाई महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी दिन मेरिटलाई बहानाका रूपमा उपयोग गरिन्छ । 'हामी मेरिटका आधारमा चल्छौँ' भन्नुको अर्थ हो -हामीलाई समानता, समावेशिता र न्यायका मूल्यमान्यतासँग मतलब छैन । त्यसैगरी, यस्तो भाष्यले कमजोर र पछाडि परेका समूहलाई उनीहरूसँग क्षमता भए पनि मेरिटका नाममा थप पछाडि धकेल्न सजिलो बनाइदिन्छ । दोस्रो -मेरिटको मापन औपचारिक शिक्षा वा डिग्री तथा प्राज्ञिक प्रोफाइल हो भन्ने मान्यता गलत छ । यो सबमा तुलनात्मक रूपमा अब्बल नभएर पनि राज्य, संस्था, देश, प्रकृति, भूगोल, समाज, संस्कृति, अर्थतन्त्र बारेमा गहीरो ज्ञान भएका मानिसहरू हुनसक्छन् । उनीहरूमा प्रभावकारी ढंगले काम गर्ने क्षमता हुनसक्छ । नामी विश्वविद्यालयको उच्च तहको शैक्षिक डिग्री पर्याप्त 'मेरिट' होइन । तेस्रो -नेपालजस्तो असमानताका जटिल संरचना भएका समाजमा 'मेरिटमा जोड दिन्छौं' भन्नु 'इतिहासदेखि निरन्तर रहेका असमानताका संरचनालाई थप जटिल बनाउँछौँ' भनेजस्तै हो । 'मेरिट' निर्माण हुने कुरा हो -प्राकृतिक वा जैविक रूपमा हासिल हुने कुरा होइन । आज तुलनात्मक रूपमा कमजोर देखिने मानिसलाई जिम्मेवारी दिइनुको अर्थ उसको र उसले प्रतिनिधित्व गर्ने समूहको भविष्यको क्षमतालाई बढावा दिनु पनि हो । आज मेरिटको अवधारणाको संसारभर आलोचना भइरहँदा अनि यस अवधारणामा निहीत कमजोरी छतछुल्ल भइसक्दा पनि 'जान्नेलाई छान्ने' भन्ने रटमा रमाएकाहरू संसारको प्राज्ञिक वा बौद्धिक क्षेत्रमा आएका परिवर्तनहरूबारे बेखबर भएजस्तो पनि देखियो । Michael Sandel ले आफ्नो पुस्तकमा अमेरिकाको राज्य र सरकारले मेरिटका नाममा निश्चित वर्ग र समूहका मानिसलाई निरन्तर अवसर दिएको कुराको विस्तृतमा व्याख्या गरेका छन् । मेरिटमा दिइएको अधिक जोडलाई उनले अमेरिकामा डोनल्ड ट्रम्पजस्ता पपुलिस्ट दक्षिणपन्थी अतिवादीको उदयको कारक तत्वका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । नेपाल मेरिटबाट चल्नुपर्छ भनेर आफ्ना नियुक्ति वा अवसरको बाडफाँटलाई जस्टिफाइ गर्ने रास्वपाका मित्रहरूले संसारमा मेरिटका बदलिरहेको दृष्टिकोणका बारेमा पनि धेरथोर ज्ञान राख्नु पर्‍यो । कि कसो ?! *Michael Sandel को पुस्तक The Tyranny of Merit माथिको मेरा टिप्पणीको लिंक कमेन्टमा राखेको छु ।