HZ. İBRAHİM'İN FÂİL-İ MUHTÂR, PUTPERESTLERİN MÛCİB Bİ'Z-ZÂT İNANCI
Fahreddîn Râzî, Tevbe suresi 105. ayetin tefsiri sadedinde Hz. İbrahim (aleyhisselâm) zamanındaki putperestlerin çoğunun, Allah Teâlâ'nın irâdeli değil mûcib bi'z-zât olduğunu söyleyen filozoflara tâbî olduğunu söyler:
"Bazı meclislerde şöyle dedim: İbrahim (aleyhisselâm)'ın zikrettiği bu delilden maksat, putun ilâh olmadığını söylemek değildir. Zira herkes, zorunlu olarak bilir ki put, taştan ve ağaçtan ibarettir ve herkesin tasarrufuna maruz kalabilecek durumdadır. Dileyen onu yakabilir, dileyen kırabilir. Böyle bir durumda akıl sahibi biri onun ilâh olduğunu nasıl zannedebilir ki?
Bilakis bu [delil]den maksat şudur: İbrahim (aleyhisselâm)'ın dönemindeki putperestlerin çoğu, âlemin ilâhının irâde ve ihtiyâr ile var eden değil mûcib bi'z-zât (zorunlulukla var eden) olduğunu söyleyen filozofların görüşünü benimsemişlerdi.
Bunun üzerine İbrahim (aleyhisselâm) şöyle demiştir:
'Zâtı gereği mûcib olan [ilâh]; şayet hayırları bilmiyor, fayda ve zarar vermeye kâdir bulunmuyor, ihtiyaç sahiplerinin dualarını işitmiyor ve çaresizlerin yakarışlarını görmüyorsa, ona ibadet etmenin ne faydası olabilir?'
Dolayısıyla İbrahim’in (aleyhisselâm) delilinden maksat, âlemin ilâhının mûcib bi'z-zât olduğunu savunanların görüşünü çürütmektir. Buna karşılık, Allah Teâlâ fâil-i muhtâr ve cüz’îleri bilen [ilah] olduğunda kullar açısından çok büyük faydalar ortaya çıkar. Zira kul itaat ettiğinde, ma'bud (ilah) onun itaatini bilir ve ona dünyada ve âhirette sevap ulaştırmaya da kadirdir. Kul isyan ettiğinde ise ma'bud onun isyanını bilir ve ona dünyada ve âhirette azap ulaştırmaya kadirdir.
📖 Râzî, Tefsîr-i Kebîr (Mefâtîhu'l-Ğayb), (Beyrut: Dâru'l-Fikr, 1981), 16/192.
Fahreddîn Râzî, Fatiha suresinden çıkarılan aklî sırları açıklarken burada Allah Teâlâ'nın fâil-i muhtâr olduğuna dikkat çekildiğini söyler.
Şayet Allah, ihtiyâr/irâde ile değil de zorunlulukla fiil yapan olsaydı bize verdiği nimetler nedeniyle hamdi hak etmiş olmayacağını, buna rağmen İslâm'da tüm hamdler O'na tahsis edildiğine göre İslâm inancında Allah'ın mûcib bi'z-zât değil ihtiyâr/irâde ile iş yapan olduğunu vurgular:
"Dördüncü mesele: Bu ayet, âlemin ilâhının zâtı gereği zorunlu olarak fiilde bulunan (mûcib bi’z-zât) değil, ihtiyâr sahibi bir fâil olduğunu göstermektedir.
[Naklî ispata gelince] bunun delili şudur: Zâtı gereği zorunlu olarak fiilde bulunan bir varlığın, herhangi bir fiilinden dolayı hamde, övgüye ve yüceltmeye müstehak olmaması gerekir. Görmez misin ki insan, ateşin sıcaklığından veya buzun soğukluğundan faydalandığında ateşi yahut buzu övmez. Zira ateşin ısıtıcı, buzun ise soğutucu etkisi, kudret ve ihtiyârla değil, tabiatları gereğiyledir.
Öyleyse [bu surede] Allah’ın hamde ve övgüye müstehak olduğuna hükmedilmesi, O’nun ihtiyâr sahibi bir fâil olduğunu ortaya koyar.
[Aklî ispata gelince] O’nun ihtiyâr sahibi bir fâil olduğunu şu şekilde anladık: Eğer O, zâtı gereği zorunlu olarak fiilde bulunan (mûcib) olsaydı, zorunlu olarak meydana getiren etkin sebebin devam etmesiyle eserler ve sonuçlar da devam eder, bunlarda değişimin meydana gelmesi imkânsız olurdu. Hâlbuki değişimlerin meydana geldiğini gözlemlediğimize göre, bunlar üzerindeki etkinin kaynağının zâtı gereği zorunlu olarak fiilde bulunan değil, ihtiyârıyla fiilde bulunan bir kâdir olduğunu anladık.
Durum böyle olduğuna göre, O’nun hamde ve övgüye müstahak olduğu da kesinleşmiş olur."
📖 Râzî, Tefsîr-i Kebîr (Mefâtîhu'l-Ğayb), (Beyrut: Dâru'l-Fikr, 1981), 1/188.
Fahreddîn Râzî, Allah'ın mûcib bi'z-zât değil fâil-i muhtâr olduğuna dair "farklılaşma" delilini getirdikten sonra fâil-i muhtâr meselesi hakkında detay isteyenleri 'Tefsîr-i Kebîr'e yönlendirir. Metâlib'in Tefsir'ine nispetle özet olduğunu söyler.
📖 El Metâlibu’l-Âliye, 4/360.
@CevherCaduk etmeyi, her meselede Ehl-i Sünnet'in savunduğu şeyin zıddının hak olduğunu İmamlar'dan aktarmaktadır (Hiç şüphesiz İmamlar bunları söylemekten münezzehtir.). Ve biz Sünniler, Hz. Muaviye'ye sizin gibi bakmamaktayız; bu bile sizin katınızda Nâsıbî olmak için yeterlidir.
Selam ile
@CevherCaduk Aktardığınız bilgileri çoğunlukla yanlış ve eksik aktarıyorsunuz, lütfen gzdn kaçan bu hususlara dikkat edin. Diğer sözleriniz "İmamlarla dostluklar ve ilişkiler" ile başlayan konudan uzak retoriklerdir. Ayrıca şunu da unutmayın: Sizin hadis eserleriniz Ehl-i Sünnet'e muhalefet++
@CevherCaduk Size göre Sünniler Hz Ali'ye ve ehli beyte düşmandır. Humeyni sonrası siyasileşen görüşlerinizle tarihteki eserleriniz silinmiyor. Ki lazımı mezhep olarakta bu görüşte olmanız lazım gelir. Dilediğiniz zaman bu meseleyi sesli bir şekilde konuşabiliriz