Diyelim ki bir domatesçinin elinde 1000 kilo domates var. Kilosu 10 TL. Yani elindeki malın toplam değeri 10000 TL.
Bir de bizim mahallede bir tüccar var. Millete diyor ki, "Siz parayı bana verin, ben sizin için işleteyim." Mahalleli de güvenip parasını veriyor.
Bizim tüccar topladığı parayla gidip domatesçiden 600 kilo domates alıyor. Kilosu 10 TL'den, toplam 6000 TL. Buraya kadar normal ticaret.
Ama sonra bizim tüccar ne yapıyor? Domatesçiden 10 kilo daha alıyor. Bu kez kilosuna 20 TL veriyor. Ertesi gün 20 kilo daha alıyor, kilosuna 50 TL veriyor. Sonra gidip 70 kilo daha alıyor, kilosuna 100 TL veriyor.
Domatesin kilosu artık 100 TL!
Bizim tüccarın elinde de 700 kilo domates var. Bunun 600 kilosunu daha önce 10 TL'den almıştı. Şimdi hesap yapınca diyor ki "Benim depoda 70000 TL'lik domates var!"
Birinin elindeki malı pahalıya alarak hem kendi deposunun hem de satıcının deposunun hesaplanan değerini yükseltmiş oldu. Üstelik bunu bir de mahalleliden topladığı parayla yaptı.
Tabii mahalleli de bakıyor ki bizim tüccarın elindeki mal sürekli değerleniyor. Daha fazla para getiriyorlar. Bizim tüccar gelen parayla ne yapıyor? Yine domates alıyor :)
Domatese talep arttıkça fiyat yükseliyor. Fiyat yükseldikçe tüccarın deposu daha değerli görünüyor. Deposu değerli göründükçe mahalleli daha fazla para getiriyor...
Bir de bizim tüccar, depodaki domatesleri teminat gösterip borç almış, o borçla da gidip daha fazla domates almış olsun.
Ne güzel iş değil mi? :) Her şey tıkırında...
Sonra bir gün mahalleden birileri parasını geri istiyor. Ama tabi bizim tüccarın kasasında para yok. Hepsi domateste. Mecburen satacak.
İyi de kime satacak? 100 TL'den alıcı yok. 90 TL'den yok. 70 TL'den yok. Çünkü o fiyatlara kadar domatesi satın alan zaten büyük ölçüde kendisiydi...
Şimdi bir de depodaki domateslerin fiyatı düşünce, borç aldığı adam kapıya dayanmış diyor ki, "Kardeşim, sen bu domatesleri teminat gösterip benden para aldın. Malın değeri düştü. Ya yeni teminat getir ya da borcunu öde."
Mahalleli bir taraftan, alacaklı diğer taraftan parasını istiyor. Bizim tüccar daha fazla domates satmaya çalışıyor. Ama alıcı yok!
Ha bir de başka tüccarlar da aynı domateslerden almış. Fiyat düşünce onların depolarındaki malların değeri de düşüyor tabii ki. Onların müşterileri de parasını istemeye başlıyor.
Bir bakmışsın herkes aynı anda domates satmaya çalışıyor. Ama bir zamanlar kilosu 100 TL'ye çıkmış domatesi şimdi kimse almak istemiyor.
Öyle işte :)