Mahallede devren satılık bir lokanta var. Sahibi 5 milyon TL istiyor.
İçeride neye para ödeyeceğinize bakalım. Mutfak ekipmanı, masalar, depodaki malzeme ve kasadaki para toplam 3 milyon TL ediyor. Lokantanın tedarikçiye ve bankaya 1 milyon TL borcu var, onu da devralıyorsunuz. Varlıklardan borcu düşünce elde 2 milyon TL kalıyor.
Bu 2 milyona defter değeri ya da özkaynak deniyor. İşletmenin her şeyini satıp bütün borçlarını kapattığınızda sahibine kalacak para gibi düşünebilirsiniz. Bilançoda yazan rakam budur.
İstenen 5 milyon ise piyasa değeri. Birinin o işletme için ödemeye razı olduğu fiyat. Borsada bunu hisse fiyatını şirketin toplam hisse sayısıyla çarparak buluyoruz.
PD/DD bu ikisini birbirine bölüyor. 5 milyon bölü 2 milyon 2,5 eder. Defterdeki her 1 lira için 2,5 lira isteniyor.
Aradaki 3 milyon neyin parası peki? Bilançoda yazmayan şeylerin. Köşe başında olmanın, öğle saatinde kapıda biriken kuyruğun, her yıl kasaya giren kazancın. Alıcı masaya sandalyeye değil, o kazancın süreceğine para veriyor.
Bu yüzden yüksek PD/DD tek başına pahalı demek değil. Lokanta yılda 600 bin TL net kâr ediyorsa 2 milyonluk özkaynağına yüzde 30 getiri sağlıyor. Buna özkaynak kârlılığı deniyor. Aynı caddede 1,6 milyona satılık başka bir lokanta olsun. Defter değeri yine 2 milyon ama yılda ancak 100 bin TL kazanıyor. PD/DD’si 0,8, kâğıt üstünde daha ucuz. Oysa yatırılan paranın yüzde 5'ini geri getiriyor. Piyasa çok kazanana yüksek, az kazanana düşük oran biçme eğiliminde.
Oran 1'in altına indiğinde piyasa o şirkete, varlıklarından borçlarını düşünce kalan tutardan daha az değer biçiyor demektir. Bazen gerçekten fırsattır. Çoğu zaman piyasanın bir şeyden şüphelendiğinin işaretidir.
Bu oranın yanıldığı yerler de var, özellikle bizim borsada.
Muhasebe seçimi. Lokanta kendi binasında çalışıyor ve bina defterde yıllar önceki maliyetiyle duruyor olsun. Bina bugünkü değerine çekilip özkaynak 2 milyon artarsa PD/DD 2,5'ten 1,25'e iner. Fiyat aynı, işletme aynı, değişen yalnızca kayıt. Bu hesapta vergi etkisini saymadım, gerçekte artış biraz daha az olur. 2023 sonundan beri enflasyon muhasebesi de özkaynağı her dönem güncelliyor. O yüzden bugünkü oranları eski yıllarınkiyle aynı cetvelle ölçmemek lazım.
Varlığı az işler. Yazılım ya da hizmet şirketinin asıl değeri çalışanında ve müşterisinde, bunlar bilançoya girmiyor. Bu şirketlerde oranın yüksek çıkması normal, fabrikası olan bir sanayi şirketiyle yan yana koymak doğru olmaz.
Eriyen özkaynak. Zarar eden şirkette özkaynak her çeyrek biraz daha küçülür. Fiyat hiç kıpırdamasa bile bugün 0,7 görünen oran bir yıl sonra 1'in üstüne çıkabilir.
Döviz borcu. Kur sıçradığında dövizli borç TL olarak büyür ve özkaynak bir çeyrekte eriyebilir. Dün düşük görünen oran bugünü anlatmayabilir.
Borcu varlığından fazla olan şirkette özkaynak eksiye düşer. Orada oran hiçbir şey söylemez.
Bence en sık yapılan hata PD/DD’yi tek başına okumak. Yanına mutlaka özkaynak kârlılığını koymak gerekiyor.
PD/DD ucuzluğu ölçmez, ödediğiniz fiyatın ne kadarının bilançoda karşılığı olduğunu gösterir.
@BTC_Balporsugu Senin götün kaşınmış o yaptığın trade değil salaklık bile bile 44000 funding fee ödiceksin. Pozusyon zaten küçülüyor coin düşse bile yani bir sikim kazanamicaksın. Bu sadece ben salağım diye bağırmak
Bir şirketin iyi para kazanıp kazanmadığını anlamanın en basit yollarından biri özkaynak kârlılığı. Kısaca ROE deniyor. Bugün bunu bir mahalle fırını üzerinden, hiçbir terimi bilmeyen birinin de anlayacağı şekilde anlatacağım.
Diyelim ki bir fırın açtın. Cebinden 1 milyon TL koydun, bankadan da 500 bin TL kredi çektin. Bu 1,5 milyon TL ile dükkanı kiraladın, fırını, tezgahları aldın, unu, mayayı stokladın.
Varlık. Fırının sahip olduğu her şey. Fırın makinesi, tezgahlar, depodaki un, kasadaki para. Hepsi 1,5 milyon TL.
Borç. Fırının başkasına ödemesi gereken para. Burada bankaya olan 500 bin TL kredi.
Özkaynak. Varlıklardan borçları çıkarınca kalan kısım. Yani fırının gerçekten sana ait olan kısmı. 1,5 milyon TL varlık eksi 500 bin TL borç, 1 milyon TL. Senin cebinden koyduğun para. Şirketlerde bu, ortakların koyduğu sermaye ile yıllar içinde dağıtmayıp şirkette bıraktıkları kârların toplamı.
Net kâr. Fırın bir yılda 2 milyon TL’lik ekmek sattı. Un, elektrik, maaşlar, kira, bankaya ödenen faiz ve vergi düşüldükten sonra elinde 200 bin TL kaldı. Bu net kâr.
Özkaynak kârlılığı da şu soruyu cevaplar. Benim koyduğum para bana yılda ne kadar kazandırdı? 200 bin TL kârı 1 milyon TL özkaynağa bölüyorsun. ROE yüzde 20. Yani koyduğun her 100 TL sana yılda 20 TL kazandırmış.
Bu rakamı neyle karşılaştıracağız? Fırına koyduğun 1 milyon TL bankada da durabilirdi. Fırın işinin riski, uğraşı var. O yüzden ROE’nin, parayı risksiz bir yerde tutsan alacağın getiriden belirgin şekilde yüksek olması gerekir. Değilse fırın açmanın anlamı kalmaz.
Şimdi işin daha teknik kısmı. ROE üç parçanın çarpımından oluşur. Buna DuPont ayrıştırması deniyor, adını bu yöntemi ilk kullanan Amerikan şirketinden alıyor.
Birinci parça kâr marjı. 200 bin TL kârı 2 milyon TL satışa bölüyoruz, yüzde 10. Yani her 100 TL’lik ekmekten 10 TL kâr kalıyor.
İkinci parça varlık devir hızı. 2 milyon TL satışı 1,5 milyon TL varlığa bölüyoruz, 1,33. Yani fırın, sahip olduğu her şeyi yılda 1,33 kez satışa çevirmiş. Bu rakam ne kadar yüksekse işletme varlıklarını o kadar verimli kullanıyor demektir.
Üçüncü parça kaldıraç. 1,5 milyon TL varlığı 1 milyon TL özkaynağa bölüyoruz, 1,5. Yani cebinden koyduğun her 1 TL’ye karşılık işte 1,5 TL’lik varlık çalışıyor. Aradaki fark borçla finanse edilmiş.
Yüzde 10 çarpı 1,33 çarpı 1,5. Sonuç yine yüzde 20. Bu ayrıştırma bize ROE’nin nereden geldiğini gösteriyor. Aynı yüzde 20'yi biri yüksek kâr marjıyla, biri çok satarak, biri de çok borçlanarak elde edebilir. Üçü aynı şey değil.
Borcun etkisini iki fırınla görelim. Vergiyi basitlik için dışarıda bırakıyorum. İki fırın da birebir aynı. 1,5 milyon TL’lik varlık, aynı satış, faiz öncesi 300 bin TL kâr. Tek fark, fırın A’nın sahibi parayı tamamen kendi cebinden koymuş. Fırın B’nin sahibi ise 300 bin TL koymuş, kalan 1,2 milyon TL’yi krediyle bulmuş ve yılda 150 bin TL faiz ödüyor.
İyi bir yılda A’nın kârı 300 bin TL, ROE’si yüzde 20. B’nin kârı faizden sonra 150 bin TL ama özkaynağı sadece 300 bin TL, ROE’si yüzde 50. Borçlu fırın çok daha kârlı görünüyor.
Şimdi kötü bir yıl düşünelim. Mahalleye yeni bir fırın açıldı, faiz öncesi kâr 100 bin TL’ye düştü. A’nın ROE’si yüzde 6,7'ye iner ama hâlâ kâr ediyor. B ise 100 bin TL kazanıp 150 bin TL faiz ödüyor. 50 bin TL zarar ediyor, ROE’si eksi yüzde 16,7. Faiz, satışlar düştü diye beklemiyor.
Yani yüksek ROE’nin bir kısmı aslında üstlenilen risk olabilir. Borç iyi yılda kârlılığı büyütür, kötü yılda zarara çevirir.
ROE’nin yanıltabileceği birkaç yer daha var.
Enflasyon. Fırın örneğinde yüzde 20 ROE elde ettin ama o yıl enflasyon yüzde 30 olsun. Paranın satın alma gücü olarak aslında yaklaşık yüzde 7,7 kaybettin. Şunu da bilmek gerekiyor. Borsa İstanbul’daki şirketler 2023'ten beri enflasyon muhasebesi uyguluyor. Bu tablolarda rakamlar zaten bugünkü paraya çevrilmiş oluyor. O yüzden bu tablolardan hesaplanan ROE’den enflasyonu bir kez daha düşmemek gerekiyor.
Hisse geri alımı. Şirket piyasadan kendi hissesini geri aldığında bu para özkaynaktan düşülür. Kâr aynı kalsa bile özkaynak küçüldüğü için ROE yükselir. İşler iyileşmeden oran iyileşmiş olur.
Küçük ya da eksi özkaynak. Yıllarca zarar eden bir şirketin özkaynağı erimiş olabilir. Böyle bir şirket küçük bir kâr ettiğinde ROE çok yüksek çıkar. Özkaynak eksiye düşmüşse ROE hiçbir şey anlatmaz, hatta yanlış yönde bir tablo çizer.
Tek seferlik kâr. Şirket o yıl bir arsa sattıysa ya da elindeki bir varlığın değeri yükseldiyse kâr şişer, ROE de onunla birlikte yükselir. Bu kâr gelecek yıl tekrar etmez. Asıl işten gelen kârla hesaplanan ROE’ye de bakmak gerekiyor.
Sektör farkı. Yazılım şirketleri az varlıkla çalıştığı için ROE’leri doğal olarak yüksek olur. Çelik, çimento gibi ağır sanayi şirketleri ise büyük fabrikalara ihtiyaç duyduğu için daha düşük ROE ile çalışır. Bu yüzden ROE’yi aynı sektördeki şirketlerle karşılaştırmak gerekir.
Kısacası ROE’nin yüksek olması tek başına iyi haber değil. Önemli olan o kârlılığın nereden geldiği. Yüksek marjdan, verimli çalışmaktan mı, yoksa borçtan mı?
Arsanızı veya eski evinizi müteahhite kat karşılığı verirken "%50-%50 anlaştık, harika oldu" diyorsanız, resmen soyuluyorsunuz.
Tapu ve sözleşme detaylarında dönen, müteahhitlerin sizinle alay ettiği 3 büyük hile. 👇
1/6