De Nederlandse polderstaat noemt zichzelf een democratische rechtsstaat. Maar hoe democratisch is een systeem waarin de overheid zich steeds dieper nestelt in vrijwel elk onderdeel van het maatschappelijk leven? En hoe sterk is een rechtsstaat als de wet steeds vaker een instrument wordt om politieke voorkeuren af te dwingen in plaats van individuele rechten te beschermen?
Ludwig von Mises waarschuwde al dat interventionisme geen stabiel eindpunt kent. Elke overheidsingreep veroorzaakt nieuwe verstoringen, die vervolgens weer als rechtvaardiging dienen voor nóg meer ingrijpen. Zo groeit de staat stap voor stap, zonder dat daar ooit een expliciet maatschappelijk besluit voor wordt genomen.
Friedrich Hayek beschreef in The Road to Serfdom hetzelfde mechanisme. Niet iedere uitbreiding van de overheid leidt tot tirannie, maar een samenleving waarin centrale planners steeds meer beslissingen overnemen van burgers, verschuift langzaam van spontane orde naar politieke sturing. Vrijheid verdwijnt meestal niet met één grote klap, maar met duizenden kleine besluiten.
Isaiah Berlin maakte het onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid. Negatieve vrijheid betekent dat anderen je met rust laten. Positieve vrijheid wordt al snel het idee dat de overheid mensen moet helpen om ‘echt vrij’ te worden. Zodra de staat bepaalt wat daarvoor nodig is, verandert vrijheid ongemerkt in een politiek project.
Robert Nozick trok de logische conclusie. De taak van de staat is het beschermen van individuele rechten: leven, vrijheid en eigendom. Niet het vormgeven van de ideale samenleving. Iedere extra bevoegdheid vraagt om een rechtvaardiging, omdat iedere bevoegdheid uiteindelijk ten koste gaat van de vrijheid van burgers.
Ook Ayn Rand wees erop dat rechten geen geschenk van de staat zijn. Rechten begrenzen juist de macht van de overheid. Wanneer de overheid privileges, subsidies en uitzonderingen uitdeelt, ontstaat geen vrije markt maar corporatisme: een systeem waarin politieke en economische macht samenvloeien.
Dat is precies de paradox van de Nederlandse polderstaat. Zij presenteert overleg en consensus als de hoogste vorm van democratie. In werkelijkheid verschuift steeds meer macht naar een netwerk van ministeries, uitvoeringsorganisaties, toezichthouders, adviesraden, semi-overheidsinstellingen, publiek-private samenwerkingsverbanden, quango’s en door belastinggeld gefinancierde belangenorganisaties die zich als onafhankelijke NGO’s presenteren. Zij oefenen invloed uit op beleid, verdelen subsidies, schrijven mee aan regelgeving en adviseren de overheid, terwijl zij zelf nauwelijks rechtstreeks democratisch ter verantwoording kunnen worden geroepen.
Hierdoor ontstaat een criminele bestuurlijke klasse die steeds meer op dwang gebaseerd beleid produceert zonder dat de burger daar wezenlijke invloed op heeft. Verkiezingen bepalen nog maar een deel van de politieke macht. Een groeiend deel bevindt zich in een permanente bestuurlijke infrastructuur die verkiezingen overleeft en zichzelf in stand houdt.
De vergelijking met de DDR is geen letterlijke vergelijking. De waarschuwing is subtieler. Afhankelijkheid hoeft niet met geweld te worden afgedwongen. Zij kan ook ontstaan via subsidies, vergunningen, regelgeving, fiscale prikkels en een netwerk van quango’s en gesubsidieerde pseudo-NGO’s dat steeds meer functies van de samenleving naar zich toetrekt.
Een rechtsstaat beperkt de macht van de overheid. Democratie stelt burgers in staat machthebbers vreedzaam te vervangen. Zodra beide begrippen worden gebruikt om steeds meer individuele keuzes te collectiviseren en onder te brengen bij een permanent bestuurlijk apparaat, verliezen zij hun oorspronkelijke betekenis.
“Maar Roald, wie maakt en onderhoudt de wegen zonder een giga clientelaire polder hiperstaat?”
Blijkbaar niet de hiperstaat.
Nederland heeft een van de hoogste belastingdrukken ter wereld. We betalen wegenbelasting, BPM, accijnzen, btw op brandstof, inkomstenbelasting en nog tientallen andere heffingen.
En toch meldt Rijkswaterstaat opnieuw dat onderhoud wordt uitgesteld. Vooral Noord Nederland mag langer wachten.
De moderne staat heeft het probleem van infrastructuur niet opgelost. Zij heeft infrastructuur genationaliseerd, er eerst een bureaucratie omheen gebouwd en daarna het onderhoud uitgesteld.
Het fascinerende is dat mensen altijd vragen hoe libertariërs wegen zouden bouwen.
Nooit waarom een overheid die honderden miljarden per jaar uitgeeft er niet in slaagt ze te onderhouden.
Misschien is de echte vraag niet: “Wie bouwt de wegen zonder de staat?”
Maar: “Waar is al het geld gebleven mét de staat?”
De dag dat Elon Musk tegen de adverteerders van X zei: “Go fuck yourselves”, was hij 220 miljard dollar waard.
Vandaag is hij 1,1 biljoen dollar waard.
Dat alleen al is een van de meest bevredigende “fuck you”-momenten uit de moderne geschiedenis. Terwijl linkse journalisten en politici al jaren alles op alles zetten om hem kapot te maken, groeit hij uit tot de rijkste en invloedrijkste mens op aarde. Hun grote vijand, de man die Twitter kocht om het vrije woord te redden, blijkt onstuitbaar.
De meeste Vlamingen beseffen nog altijd niet hoe uitzonderlijk briljant Musk werkelijk is. Ze slikken de karikatuur die de mainstreammedia van hem schetsen: een impulsieve, rechtse trol. Niets is minder waar. Musk is geen geldwolf. Hij is een visionair die oprecht bezorgd is dat de mensheid door domheid, woke-ideologie en kortzichtigheid alles naar de knoppen helpt. Daarom bouwt hij raketten. Daarom wil hij naar Mars. Daarom vecht hij voor maximale vrijheid van meningsuiting.
En hij wint.
Hij ontmaskert dag na dag de leugens en manipulatie van linkse media en politici, zeker in Europa. De hypocrisie, de censuur, de dubbele standaarden: het wordt steeds zichtbaarder. Steeds meer mensen zien het. Hoe harder de journalisten en politici op hem blijven inhakken, hoe sneller ze zichzelf ontmaskeren. Elke aanval boemerangt.
Het worden nog bijzonder boeiende jaren. De EU en de Europese elites zullen proberen hem te stoppen, te reguleren, te kleineren. Het zal ze niet lukken. Musk speelt een ander spel, op een ander niveau. Hij denkt in decennia en lichtjaren, terwijl zij in verkiezingscycli en subsidies denken.
Schitterend om te zien.
De toekomst lacht degenen toe die durven te bouwen in plaats van te verbieden. En Elon Musk is nog maar net begonnen.
> you’ll never start a rocket company
> you’ll never build your own engines
> you’ll never be able to use off-the-shelf parts
> you’ll never survive three launch failures
> you’ll never reach orbit
> you’ll never win NASA’s trust
> you’ll never launch cargo to the ISS
> you’ll never compete with Boeing
> you’ll never compete with Lockheed
> you’ll never make rockets reusable
> you’ll never land a rocket vertically
> you’ll never land one on a drone ship
> you’ll never reuse a booster
> you’ll never fly the same booster 10 times
> you’ll never fly the same booster 20 times
> you’ll never fly the same booster 30 times
> you’ll never recover and reuse the fairing
> you’ll never lower launch costs
> you’ll never launch every month
> you’ll never launch every week
> you’ll never launch multiple times a week
> you’ll never carry astronauts
> you’ll never replace Roscosmos
> you’ll never fly civilians to orbit
> you’ll never manufacture satellites at scale
> you’ll never build the biggest constellation ever
> you’ll never make satellite internet work
> you’ll never make satellite internet fast
> you’ll never make satellite internet affordable
> you’ll never serve rural customers
> you’ll never serve aircraft and ships
> you’ll never build a methane rocket engine
> you’ll never make full-flow staged combustion work
> you’ll never build the most powerful rocket ever
> you’ll never build a rocket bigger than Saturn V
> you’ll never build it out of stainless steel
> you’ll never launch Starship
> you’ll never separate Super Heavy and Starship
> you’ll never relight Raptor in space
> you’ll never bring Super Heavy back
> you’ll never catch a booster with Mechazilla tower arms
> you’ll never launch 85% of mass to orbit worldwide
> you’ll never change the economics of space
> you’ll never force the entire industry to copy you
> you’ll never win
> you’ll never IPO
Congratulations to @elonmusk and the SpaceX team. You did what countless people said was impossible, and you did it time and time again.
Today is your day. You deserve this. May it be a glorious one.
Bij de wetsbehandeling: iedereen gaat erop vooruit in het nieuwe pensioenstelsel
En nu keurt de toezichthouder DNB een plan goed waardoor je er 70% op achteruit kunt gaan.
We waarschuwden en dit gaat leiden tot rechtszaken en meer.
https://t.co/skCTAq9ekq
De Nederlandse gezondheidszorg is hard op weg een grote Potemkin-kliniek te worden.
Aan de buitenkant ziet alles er fantastisch uit.
Glanzende ziekenhuizen. Kwaliteitskeurmerken. Zorgverzekeraars met reclamecampagnes over “de beste zorg”. Ministers die elkaar feliciteren met hervormingen. Consultants die PowerPoints maken over patiëntgerichtheid. Bestuurders die congressen bezoeken over innovatie.
En ondertussen zit iemand met staar negen maanden te wachten tot hij weer een verkeersbord kan lezen.
Dat is de essentie van een Potemkin-kliniek.
Niet dat er geen artsen zijn. Niet dat er geen gebouwen zijn. Niet dat er geen apparatuur is.
Maar dat er steeds meer energie gaat naar het creëren van de indruk dat het systeem werkt, dan naar het daadwerkelijk leveren van zorg.
De Sovjet-Unie bouwde nepdorpen voor bezoekende functionarissen. De Nazis bouwden zelfs een Potemkin kamp, Theresiendstadt.
Nederland bouwt dashboards.
De moderne versie van een Potemkin-dorp is geen geschilderde gevel meer. Het is een Excel-sheet.
Een patiënt wacht 14 maanden op behandeling.
Maar ergens verschijnt een groen vakje in een managementrapport.
Probleem opgelost.
Een huisarts stopt.
Maar er komt een regionaal actieplan, een taskforce en een werkgroep.
Probleem opgelost.
Een verpleegkundige vertrekt omdat ze gek wordt van de administratie.
Maar er verschijnt een projectgroep Administratieve Lastenvermindering met een programmamanager, drie adviseurs en een communicatiebudget.
Probleem opgelost.
In Nederland hebben we een unieke vorm van geneeskunde ontwikkeld.
Meten is genezen.
Als de KPI gezond is, dan is de patiënt dat blijkbaar ook.
Het mooiste moment is wanneer politici verklaren dat de zorg toegankelijk blijft.
Dat klinkt ongeveer hetzelfde als verklaren dat Schiphol uitstekend functioneert terwijl iedereen nog in de rij staat.
Technisch gezien ben je inderdaad op het vliegveld. Net zoals je technisch gezien toegang hebt tot zorg.
Je hoeft alleen nog even elf maanden te wachten.
De werkelijke helden van dit verhaal zijn de artsen, verpleegkundigen en zorgmedewerkers die iedere dag proberen de werkelijkheid overeind te houden terwijl het management een nieuwe strategie lanceert.
Zij zijn de mensen die voorkomen dat de Potemkin-kliniek volledig instort.
Want de tragiek van Nederland is dat vrijwel iedereen het probleem ziet.
De patiënt ziet het.
De huisarts ziet het.
De verpleegkundige ziet het.
De specialist ziet het.
Alleen de mensen die twaalf vergaderingen per week hebben over de toegankelijkheid van de zorg lijken het niet te zien.
Of misschien zien ze het wel.
Maar dan zouden ze moeten toegeven dat een extra bestuurslaag, een nieuwe toezichthouder en een landelijk coördinatieplatform misschien niet de oplossing zijn.
En dat is natuurlijk een diagnose die geen enkele bureaucratie zichzelf durft te stellen.
Dus blijven we doen alsof.
Nog een keurmerk.
Nog een dashboard.
Nog een taskforce.
Nog een congres over innovatie.
En als de wachttijd volgend jaar verdubbelt, presenteren we gewoon een nationaal actieprogramma Wachttijdbeleving.
Want in een echte Potemkin-kliniek genees je de patiënt niet.
Je behandelt de statistiek.
'De gemiddelde leeftijd waarop Nederlandse vrouwen zwanger worden stijgt, zoals te zien is in de grafiek hieronder'.
Weet u nog wat er in 1971 gebeurde? De culturele impact van fiatgeld is nauwelijks te overschatten. 👇🏼👇🏼👇🏼
7 voordelen van het socialisme:
1. Gewichtsverlies zonder Ozempic
Onder socialisme verlies je vanzelf gewicht. Niet door discipline, maar doordat er niets in de winkel ligt.
2. Minder stress over carrière
Je hoeft niet meer na te denken over promotie, ondernemerschap of persoonlijke groei. Iedereen verdient ongeveer hetzelfde, ongeacht inzet, talent of resultaat.
3. Gratis lessen in geduld
Waarom mindfulness-apps gebruiken als je ook 3 jaar kunt wachten op een vergunning, 10 jaar op een woning en 2 uur in een rij kunt staan voor toiletpapier?
4. Een kleinere CO₂-voetafdruk
Je bezit geen auto, vliegt nooit, hebt geen vlees en de fabriek produceert toch niets. Greta zou trots op je zijn.
5. Minder keuzestress
In kapitalistische supermarkten staan 37 soorten tandpasta. Onder socialisme is er één soort. Soms.
6. Uitstekend voor je ego
Als je buurman succesvoller is dan jij, hoef je niet harder te werken. Gewoon wachten tot de staat hem corrigeert.
7. Iedereen wordt influencer
Omdat de economie niet draait, heeft iedereen eindelijk tijd om de hele dag uit te leggen waarom de economie niet draait.
Bonus:
Het grootste voordeel van socialisme is dat je na elke mislukking kunt zeggen dat het geen echt socialisme was. Dat maakt het de enige ideologie met een ingebouwde garantie op onfeilbaarheid.
Iedereen heeft het over autonoom rijden.
Deze week liet Tesla beelden zien van Cybercabs die zelfstandig rijden. Vervolgens kwam de opmerking van Ashok Elluswamy van Tesla dat deze voertuigen binnenkort rechtstreeks vanuit de fabriek de openbare weg op zullen gaan om als robotaxi te werken.
Veel mensen haalden hun schouders op. Weer een stapje verder in autonoom rijden.
Maar dat is niet wat hier interessant is.
Voor het eerst ontstaat de mogelijkheid dat een fabriek niet alleen een product levert, maar direct een dienst.
Een Cybercab wordt gebouwd in Texas en rijdt vervolgens zelfstandig naar een plek waar vraag bestaat. Vanaf dat moment genereert het voertuig omzet.
De auto hoeft niet eerst naar een dealer. Er hoeft geen chauffeur gevonden te worden. Er hoeft geen taxibedrijf uitgebreid te worden. Het voertuig wordt geproduceerd en gaat aan het werk.
De meeste analyses vergelijken Tesla met Waymo. Hoeveel voertuigen hebben ze? Hoeveel ritten maken ze? Wie loopt voor?
Dat zijn cijfers van vandaag.
Interessanter is de vraag hoe een stad eruitziet wanneer een fabriek iedere week honderden of duizenden nieuwe robotaxi’s kan toevoegen aan het netwerk.
Tot nu toe groeide vervoerscapaciteit relatief langzaam. Meer taxi’s betekende meer chauffeurs, meer planning, meer coördinatie en meer kosten.
Tesla probeert die beperkingen grotendeels weg te nemen.
Dat is precies waarom wij libertariërs al zo lang wijzen op de kracht van innovatie. Economische vooruitgang ontstaat zelden omdat een overheid een sector slim organiseert. Vooruitgang ontstaat wanneer ondernemers ontdekken hoe iets eenvoudiger, goedkoper en efficiënter kan.
Dat proces is vaak ongemakkelijk voor bestaande spelers.
Taxicentrales verdwenen door Uber.
Reisbureaus verdwenen door internet.
Winkels verloren terrein aan e-commerce.
Steeds opnieuw zie je hetzelfde patroon: technologie haalt tussenlagen uit een systeem.
De Cybercab lijkt onderdeel van diezelfde ontwikkeling.
Misschien wordt autonoom rijden uiteindelijk niet eens het belangrijkste verhaal.
Misschien praten we over tien jaar vooral over iets anders: het moment waarop een fabriek niet langer auto’s produceerde, maar rechtstreeks mobiliteit begon te leveren.
Dat is een veel grotere verandering dan de meeste mensen vandaag beseffen.
Het libertaire non-agressieprincipe is misschien wel de eenvoudigste politieke en morele regel die ooit is geformuleerd:
Gebruik geen geweld tegen vreedzame mensen.
Dat is alles.
Je mag zeggen wat je wilt, geloven wat je wilt, ondernemen wat je wilt, liefhebben wie je wilt, sparen, investeren, reizen of leven zoals jij wilt. Maar je mag niet stelen, slaan, bedreigen, opsluiten, beroven of frauderen. Jouw vrijheid eindigt waar de vrijheid van een ander begint.
Waarom is dit zo’n krachtig moreel uitgangspunt?
Omdat het voor iedereen geldt.
Niet alleen voor burgers, maar ook voor presidenten, koningen, ambtenaren, generaals, rechters en politici. Niemand krijgt een uitzondering. Niemand krijgt een speciale vergunning om dingen te doen die voor anderen verboden zijn.
Vrijwel alle andere politieke ideologieën beginnen met een doel. Gelijkheid. Sociale rechtvaardigheid. Nationale grootheid. Religieuze zuiverheid. Klimaatbeleid. Volksgezondheid.
Maar zodra een doel belangrijker wordt dan het individu, ontstaat een gevaarlijk probleem. Dan wordt geweld opeens acceptabel zolang het zogenaamd een hoger doel dient. Dan wordt dwang een beleidsinstrument. Dan wordt vrijheid iets dat opgeofferd mag worden.
De geschiedenis staat vol met voorbeelden.
Oorlogen, vervolgingen, confiscaties, dictaturen en totalitaire systemen werden vrijwel nooit verkocht als kwaad. Ze werden verkocht als noodzakelijke stappen naar iets beters. Mensen werden niet onderdrukt ondanks de ideologie, maar juist vanwege de ideologie.
Het non-agressieprincipe weigert die stap te zetten.
Het zegt niet dat mensen perfect zijn. Het zegt niet dat iedereen verstandig is. Het zegt niet dat fouten zullen verdwijnen.
Het zegt alleen dat geen mens het recht heeft zijn wil met geweld aan een ander op te leggen.
Opmerkelijk genoeg vinden we dezelfde morele kern terug in vrijwel alle grote wereldgodsdiensten.
In het christendom: behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden.
In het jodendom: wat voor jou verafschuwelijk is, doe dat je naaste niet aan.
In de islam: niemand is een ware gelovige totdat hij voor zijn broeder wenst wat hij voor zichzelf wenst.
In het boeddhisme: vermijd het toebrengen van schade aan levende wezens.
In het hindoeïsme: doe anderen niet aan wat jou pijn zou doen.
De woorden verschillen. De culturen verschillen. De eeuwen verschillen.
Maar de morele kern is opvallend hetzelfde: respecteer de ander en begin geen agressie.
Het libertaire non-agressieprincipe is daarom geen radicale nieuwigheid. Het is eerder de consequente toepassing van een moreel inzicht dat de mensheid al duizenden jaren kent.
Als moord verkeerd is voor een individu, waarom zou zij moreel worden zodra een overheid haar beveelt?
Als diefstal verkeerd is voor een burger, waarom zou zij rechtvaardig worden zodra zij via wetgeving en een belastingdienst wordt georganiseerd?
Dat zijn ongemakkelijke vragen. Maar ze raken de kern van de moraal.
Het non-agressieprincipe belooft geen paradijs op aarde. Geen enkele ideologie kan dat. Wat het wel biedt, is een universele morele grens die voor iedereen geldt.
Gebruik geen geweld tegen vreedzame mensen.
De rest behoort toe aan vrijheid, vrijwilligheid en menselijke samenwerking. De spontane orde.
Dat is geen ingewikkelde filosofie. Dat is simpelweg de kern van de beschaving.
Deze zomer leren van gerenommeerde docenten over de Oostenrijkse School van economie en in contact komen met gelijkgestemden? 📚☀️
Meld je dan aan voor de Mises Zomerschool.
👇🏼👇🏼
https://t.co/jxLzRuyGRP
@Liek43@lexhoogduin Er wordt achter de schermen hard gewerkt aan onze nieuwe website en webshop. Binnenkort gaat onze webshop online, met een prachtig aanbod aan boeken over de Oostenrijkse School. Houd de socials in de gaten voor meer nieuws.
De vraag “van wie is de democratische rechtsstaat?” laat vooral zien hoe diep de politieke klasse zichzelf ondertussen met de staat vereenzelvigd heeft. Alsof ministers, rechters, consultants, partijbesturen, ngo’s en gesubsidieerde opiniemakers de natuurlijke eigenaars van Nederland zijn geworden. Wij libertariërs verwerpen precies die arrogantie.
De democratische rechtsstaat was oorspronkelijk bedoeld om macht te begrenzen. Niet om een permanent managementsysteem te creëren waarin burgers worden gecontroleerd, belast, geregistreerd, gestuurd, heropgevoed en financieel uitgeknepen door een uitdijende technocratische bovenlaag. Rothbard begreep dat al lang geleden: de staat verkoopt zichzelf altijd als beschermer van vrijheid terwijl hij in werkelijkheid vooral zijn eigen macht uitbreidt.
Onder het mom van “verdediging van de rechtsstaat” krijgen we tegenwoordig censuur, digitale surveillance, anti cashbeleid, bankmonitoring, klimaatdwang, stikstofbureaucratie, ideologische screening en een fiscale plundermachine die productieve mensen behandelt als melkkoeien van het systeem. En ondertussen noemt dezelfde elite iedere kritiek daarop “een bedreiging voor de democratie”.
De grootste bedreiging voor de democratische rechtsstaat komt vandaag niet van burgers die te veel vrijheid willen. Ze komt van een politieke klasse die geen grenzen meer accepteert aan haar eigen macht. Van bestuurders die denken dat zij moreel superieur zijn aan de samenleving die zij zeggen te dienen.
Wij libertariërs geloven niet dat de staat eigenaar is van de samenleving. De samenleving bestaat uit vrije individuen, vrijwillige samenwerking, eigendom en contracten. De staat hoort dienaar te zijn, geen voogd. Zodra de overheid zichzelf verheft tot morele regisseur van economie, cultuur en dagelijks leven, sterft de rechtsstaat langzaam achter een façade van procedures en verkiezingen.
Vrijheid betekent niet dat de staat alles controleert met democratische legitimatie. Vrijheid betekent dat de staat fundamenteel beperkt blijft.