Thank you to everyone who entered our Aligned x Mina raffle. We were able to award 10 lucky Nori testnet participants with early access WL spots for ZK Arcade!
🎉Congrats to...
@Brigade455
@Virgil_btc
@__1gnt@yamancan@nemnikolic@id__103@eXpl0ithun3D@RGBbyCS@Komodod_com@thenry_14_14
If you didn’t win, make sure you follow @alignedlayer for updates on when the next wave of access will open!
You can learn more about ZK Arcade on the Aligned blog: https://t.co/Z86eGmKOz0
🕹️ ZK Arcade is coming soon — and we’re giving the Mina community early access!
We’ve teamed up with @alignedlayer + @Nori_ZK to reward early zk builders + testers.
If you joined Nori’s first ETH→Mina bridge testnet, this one’s for you 💫
Like & RT this post, then register 👇
.@cryptojeodezi ve takipçilerinin Mina'ya dair tüm sorularını cevaplıyorum.
Merhabalar;
Öncelikle teşekkürler JEO. Sıraladığınız sorulardan önce diğer tweetinizde yer alan “Mina’nın ne yapmaya çalıştığını‚ neyi farklı yapmaya uğraştığını kimse anlamıyor” yorumu üzerine Mina’nın ne olduğundan ve ne yapmaya çalıştığından bahsederek başlayıp, ardından da sorulara cevap vereceğim.
Mina’yı anlamaya gerek duymayıp, direkt olarak soruların cevaplarını merak edenler, yazının yarıdan sonraki kısmına göz atabilir.
Yazı biraz uzun olacak ama sektörün tepesinde herkesin beğenip, övdüğü ama markette ve toplulukta aynı oranda karşılık bulamayan bir projeyi anlamak, yalnızca Mina’yı anlamak adına değil, sektörü tanımak adına da önemli olacaktır diye düşünüyorum. Tamamını 10 dakikada okuyabilirsiniz.
@MinaProtocol Ne Teknolojisi Geliştiriyor, Ne Yaptığını Nasıl Anlarız? - HTTPZ
Öncelikle Mina'nın adında yer alan “protocol”den başlamak gerekiyor. Mina yalnızca bir zincir değil, bir protokol. Yani en karmaşık internet uygulamalarının arkaplanda nasıl iletişim kurmaları gerektiğini şekillendiren ve bunları standardize eden bir altyapı. Üstelik bu bir web3 protokolü. Yani şu anda internet dünyasında var olan en komplike ürün sınıflarından biri, uç teknoloji ürünler arasında dahi uçlarda olan bir sistem.
Mina’yı anlamak için çok kısaca HTTP/HTTPS’e değinmemiz gerekiyor. Hepimizin yıllardır tarayıcılarında muhtemelen ne işe yaradığını bilmeden kullandığımız HTTPS, verinin sunucudan kullanıcıya hangi kurallar dahilinde aktarılacağını belirleyen protokoldür.
Mina da en özet anlatımla geleceğin merkeziyetsiz interneti olan web3’te kullanıcılar arasında verinin nasıl ve ne şartlarda alınıp verileceğini belirleyen ve bunun için en temelde zero-knowledge proof adı (ZK) verilen teknolojiyi kullanan bir protokoldür.
Şu anda son kullanıcının kripto paraları ile tanıdığı blockchain projeleri, tüm internetin web3’e taşınması öncesi bu ve benzeri altyapılar geliştiriyor ve kendi geliştirdikleri altyapıları kullanan uygulamalar (dAppler), araçlar vb. ile yeni internette en çok ihtiyaç duyulan, tercih edilen birer altyapı olmayı hedefliyorlar.
Mina, geliştirdiği bu protokolü, yani bu veri aktarım altyapısını zk teknolojisi kullanarak maximum merkeziyetsizlik, gizlilik ve ölçeklenme sağlayacak şekilde inşa etti. Ve bu yeni standardı #HTTPZ olarak adlandırıyoruz. Aynı zamanda zk ile tam uyumlu #o1js adlı smart kontrat dili sayesinde Mina üzerinde geliştirilen her ürün ve araç bugün sektörün adım adım ilerlediği zk teknolojisine uyumlu olarak hayata geçiyor.
Projenin, yani protokolün en temel amacını anladıysak Mina’nın neyi nasıl yaptığına ve neden @VitalikButerin'den, Cardano CEO’su @IOHK_Charles'e ve @fede_intern'e kadar sektörün tepesindeki diğer isimlerden övgüler aldığına değinelim.
Maksimum Ölçeklenme - Zincir Dışı Hesaplama / Zincir Üstü Doğrulama
Mina, zincir dışı hesaplama ve zincir üstü doğrulama prensibiyle çalışır. Zincir dışında hesaplanan işlemler için yaratılan ve o işlemin doğruluğunu matematiksel olarak kanıtlayan zk kanıtları, Mina ağına gönderilir ve ağda milisaniyeler içerisinde onaylanarak zincire işlenir.
Bu benzersiz yapı sayesinde Mina kullanan uygulamalar, işlemlerini kullanıcıların bilgisayarlarında hesaplama yeteneği kazanır. Diğer ağlarda bu hesaplama işlemi zincir üstünde yapıldığı için ağa yoğun talep olması durumunda ağ sıkışır, gas fiyatları yükselir ve ağ ölçeklenemez.
Mina’da ise tüm işlemler ağ dışında kullanıcıların günlük cihazlarında hesaplanabildiği için Mina üzerindeki uygulamalar, kullanıcı sayısı kadar hesaplayıcıya da sahip olabilir ve bu da teorik olarak sonsuz ölçeklenmeye kapı açar.
Mina’da Maksimum Merkeziyetsizlik - Recursion ve 22kb
Mina, zk ile tüm zincir geçmişini doğrulayan matematiksel kanıtlar yaratır, bu kanıtları recursion adı verilen teknoloji ile birleştirir ve günün sonunda tüm zinciri 22kb boyutunda bir kanıt ile doğrulayabilmeyi mümkün kılar.
Diğer zincirlere senkronize olmak ve tam erişim sağlamak için günler hatta haftalar gerekirken, Mina’da 22kb’lık kanıtı doğrulayarak tam güvenlikle zincire birkaç dakika içerisinde erişim sağlayabilirsiniz.
Birlikte Çalışabilirlik
Tüm zincirin 22kb boyutunda tek bir kanıtla saniyeler içerisinde doğrulanabiliyor olması, Mina’nın ve Mina üzerinde geliştirilen uygulamaların diğer zincirlerle birlikte çalışmasını da çok kolaylaştırır ve Mina zk prooflarının gelecekte tüm webe yayılmasını mümkün kılar.
Mina’nın HTTPZ ile geleceğin internetinde rol almak için sahip olduğu temel özelliklerin bazılarından yukarıda bahsettim. Bu postun hedef kitlesi teknik olmayan kullanıcılar olduğu için teknik taraftaki birçok özelliğe değinmedim, talep olursa hepsine dair detaylı bilgi paylaşırım.
—————————————————————
Buradan itibaren JEO’nun sıraladığı sorulara geçiyorum.
—————————————————————
SORU 1 - “Technology roadmap ne durumda‚ hangi aşamadasınız?”
Bu soruyu, Vitalik’in son konuşmasından birkaç detay vererek cevaplayacağım. Ethereum, bu endüstrinin insan gücü ve maddi güç açısından en büyük kuruluşu. Ancak onların dahi Mina’ya benzer şekilde çalışabilir bir yapıya geçmek için yayınladıkları takvim, 2029’u hedef alıyor.
Bu durumun, Mina’nın yaptığı işlerin zorluğuna adil takvimlendirilmesine dair fikir verebileceğini düşünüyorum.
Zaten herkes JEO'nun paylaşımında gördü ama kaçıranlar için Vitalik'in "Eğer Ethereum'u yeni geliştiriyor olsaydım" dedikten sonra, Ethereum'u dönüştürmek istediği örnek dizayn olarak Mina'dan bahsettiği konuşması: https://t.co/w6VdqYUs3I
Can sıkıcı olabilir ama Vitalik’in “endgame” olarak bahsettiği mimariyi ilk keşfeden ve hayata geçiren ağ Mina. Ethereum bu mimariyi yeni fark etti ve böyle bir yapıya taşınması en az 5 yıl sürecek ama yine de tam anlamıyla Mina kadar “zk-friend ve minimal” olamayacaklar çünkü en başından öyle dizayn edilmediler.
Soruya dönüyorum;
- Mina, mainnette recursion kullanmaya başlayan ilk Layer 1 ağdır
- Aynı zamanda minnette programlanabilir durumda olan zk ilk L1 ağlardan biri
- Haziran 2024’te 1000’den fazla validatörün katılımıyla tek seferde tamamladığımız hard fork ile üzerinde uygulamaların geliştirilebildiği Berkeley ağına geçiş yaptık
ROADMAP
- Roadmap için iddialar, Mina’nın 2021’den beri tokenıyla piyasada olduğu ancak teknik tarafta da ilerleme kat edemediği yönünde. Mina’nın 2022’de yayınladığı roadmape birlikte bakalım.
1- Improve Node Stability: Tamamlandı --> Node stabilitesini arttırmak için Bitswap tamamlandı ve ağa entegre edildi.
2- zkApps Builders Program: Tamamlandı --> Daha sonra zkIgnite ve Navigators adlı iki yeni builder programı başlatıldı, toplamda 100’den fazla geliştirici bu programlara katıldı, bazıları ürünlerini geliştirdi ve ağda çalışır hale getirdi. Bu programların etkilerini sektörün en önemli raporlarından biri olan Electric Capital’in Developer Report’unda görebilirsiniz:
2023: https://t.co/JCk4GpSqgW
2024: https://t.co/y7m4YGUAEr
3- Document Mina’s crypto libraries and curve points: Tamamlandı —> https://t.co/FtagmOx8tI
4- New Uptime Tracking System: Tamamlandı —> https://t.co/htsk9b7YeV
5- zkApps Testing: Tamamlandı —> https://t.co/AVbFdm28KU
6- Non-Native Token Support: Tamamlandı —> https://t.co/Z4xkc1Pgi2
7- Easy zkApps Programmability on Mainnet: Tamamlandı —> https://t.co/44yLZFxyH5
8- On-Chain Signaling – NEW: Tamamlandı ve 3 Oylamada Kullanıldı —> https://t.co/bMF8J13d1B
9- Non-Consensus Nodes: Devnette Çalışıyor --> In-Consensus oldu ve kapsamı genişletildi. Konsensusa katılabilir versiyonuyla Devnet’te çalışıyor: https://t.co/1BhUUWYHfJ
10- zkBridge: @class_lambda tarafından tamamlandı —> Audit vb. hazırlıkların ardından kullanılabilecek —> https://t.co/S4KermkBOD
11- Enable 3rd-party, off-chain usage of Mina’s proof system: Tamamlandı, yakında kullanılabilecek (@alignedlayer'in üstteki maddede yer verdiğim zkBridge'i sayesinde) —> https://t.co/I1lERRqzrn
12- Multi-Environment Setup: —> ProtoKit: İlk sürümü tamamlandı, yakında adite çıkacak.
13- zkOracles: Tamamlandı —> Ürün: https://t.co/y7CRzGXZnR
14- zkRollup on Mina – NEW: Değiştirildi —> https://t.co/MMTc6M3Qi4
Bu roadmapteki her bir adımın ilk kez geliştirilen, benzersiz ürün ve çalışmalar olduğunu unutmamak gerekir çünkü Mina bir fork zincir değil, her bir geliştirme sıfırdan arge, keşif, çalışma ile mümkün oluyor.
Burada değinmek istediğim bir diğer husus da “X ağı çok kısa sürede bir sürü uygulamaya sahip oldu, kısa sürede köprü oluşturdu” şeklinde yapılan kıyaslar.
Örnek verilen ağ ve ürünleri teker teker incelemek gerekir ancak bize bahsedilen ağların çoğu, Ethereum forku. Yani Ethereum sanal makinesi ile çalışan ve daha önce bu makineye uyumlu olarak Solidty ile geliştirilen tüm ürünlerin kolayca kopyalanabildiği türden EVM forkları.
Mina native zk ve tamamen benzersiz bir yapıda olduğu için -ki bugün Vitalik’in sözlerinden Ethereum’un kendisinin de Mina'nınkine benzer bir yapıya taşınmak istediğini görüyoruz- Mina ekibi bu doğru yapı üzerinde geliştirme yapmaya devam etti. Bazı işlerin çok hızlı tamamlanamamasının sebebi, bu unique yapı üzerinde geliştirme yapmanın zorluğu.
SORU 2 - Bu işin tamamlanması için vakfın finansmanı yeterli mi?
Açıkçası bu mutlak bir cevabı olmayan bir soru. Öncelikle bu teknoloji için “tamamlanmaktan” söz edemeyiz çünkü sürekli devinim ve gelişim halindeyiz. Sektörde hiçbir proje için tamamlanma söz konusu değil, hepsi sürekli gelişmeye devam ediyor.
Vakfın finansmanına gelecek olursak, @MinaFoundation kurulduğu dönemden beri yılın her çeyreğinde şeffaflık raporu yayınlamakta ve bu raporlarda vakfın hazinesine, söz konusu dönemdeki gelir giderlerine dair tüm detaylar bulunmakta.
Göz atabilirsiniz: https://t.co/zntAvvnG7g
SORU 3 - Arzın artması ile ilgili çeşitli enflasyon soruları alıyorum‚ ben biliyorum ama özetleyebilir misin ?
Bu sorunun cevabını birkaç gün önce sizin paylaşımlarınızdan birinin altına yapılan yorum ile vermiştim. Aynı cevabı buraya ekleyemiyorum çünkü yazdığım bu akışa ancak 4 görsel ekleyebiliyorum. İzninizle arz konusu için önceki cevabımın linkini bırakacağım, konuya dair ek soruları yine yanıtlamaya çalışırım elbette: https://t.co/WaTF1pLAYU
SORU 4 - Mina <> Ethereum köprüsü neden bu kadar kritik? Planlanan tarihin ilerisinde misiniz?
Köprünün önemli olma sebebi, Mina'nın sadece kendi ağına değil, tüm ekosisteme hizmet verecek şekilde dizayn edilmiş olması ve Mina altyapısı ile üretilen zk proofların diğer zincirlere de ulaştırılması sayesinde Mina'nın ekosistemde adeta bir zk proof üretim merkezi haline gelmesini sağlama hedefidir.
Bu hedefi daha da netleştirmek için şöyle bir örnek senaryo verebiliriz:
EVM üzerinde çalışan bir uygulama, örneğin @Uniswap Mina tarafında çalışan versiyonunda kullanıcılarına client side proof generation yani kullanıcı tarafı kanıt üretimini, kendi ağına yük bindirmeden, gas fee olmaksızın yaptırıp, max gizliliğe sahip bu proofu Mina'dan Ethereum'a gönderip, oraya settle ederek işlemi tamamlayabilecek.
Köprünün tamamlanma süresine gelirsek; Planlanan tarihlerin tamamının tahmini olduğunu hatırlatmak gerekir.
Bu tamamen trustless bir zk köprü olduğu için geliştirilmesi extra extra zor. Ve ancak @class_lambda gibi sektörün en iyileri arasında (muhtemelen en iyi) yer alan bir ekip tarafından tamamlanabildi.
Ayrıca ağda köprünün çalışması, ancak hard forktan sonra, ağ üzerinde smart contractların çalışması ve uygulamaların kullanılmaya başlanması ile anlamlı olacaktı. Bunu da göz önünde bulundurmak gerektiğini düşünüyorum.
SORU 5 - Mina ekosisteminde hangi projeler filizleniyor? Nereye bakmamızı önerirsin?
@minanft_io: Halihazırda Mina mainnetinde çalışan bir zk-NFT marketplace. Yakında yeni arayüzüyle çok daha kullanışlı olacağına inanıyorum.
@TileVilleSocial: Mina mainnetinde çalışan bir atari şehir kurma oyunu. Yakında farklı şehir opsiyonları sunmaya hazırlanıyorlar.
@ZekoLabs: Mina üzerinde çalışacak olan bir rollup. Mina mainnetine kıyasla çok daha hızlı işlemler yapılmasına olanak sağlayacak. Mainnete hazırlanıyorlar.
@LuminaDEX: Mina üzerinde çalışacak olan bir dex. Hem Zeko hem Mina mainnet uyumlu çalışacak.
zkKYC gibi opsiyonlara sahip olarak özel likidite poollarını da üzerinde barındıracak. Şu anda public testnette, yakında mainnete çıkacak.
@realDinoDex: 1 hafta içerisinde testnete açmayı planlıyorlar, şu anda Discord kanallarında aktif olan üyelere OG rol dağıtıyorlar.
@ZkNoid: Mina üzerinde bir oyun marketplacei ve SDK’i. Yakında bir ürünlerini mainnete çıkaracaklar. Client side proof generation yapıyor.
https://t.co/NibA4hj2y6: Tamamen merkeziyetsiz ve anonim oylama altyapısı sunuyor. Client side proof generation yapıyor.
@zkon_network: Mina üzerinde zkTLS ve zkOracle gibi çok ciddi altyapı ürünleri geliştiren bir proje. Geliştirdikleri zkOracle, birkaç hafta önce auditini tamamladı.
@OrochiNetwork: Mina’nın Kimchi prooflarını kullanarak çalışan bir DA katmanı. Birden fazla ürünleri mevcut. Daha önce Mina’nın zkIgnite programı kapsamında fonlandı.
@pallad_: Yeni geliştirilen bir Mina cüzdanı. Mina’nın hafif boyutu, webnode altyapısı ve zk özelliklerinden yararlanarak yakında RPC’siz tx göndermenin mümkün olduğu bir yapıya geçmeyi ve Luminadex entegrasyonu ile cüzdan içi swap özelliğine sahip olmayı planlıyor. Ayrıca ve Debank’a benzer yeni bir ürün olacak Mangan’ı da geliştirmeye devam ediyor.
@chozapp: zk güvenliği ile quiz çözmeyi sağlayacak olan bir ürün.
Ekosistemdeki uygulamaları, @minacryptocom tarafından sürdürülen https://t.co/6KWEWJYKdZ adresinden takip edebilirsiniz.
SORU 6 - (@Merttaner06, JOE’nin paylaşımının altına eklemiş): “Tokenizk, AltterLend, enevlope dex, zk keyless wallet, anomix bunlar gibi birçok proje fonlandı ama ne x aktifler nede github da neler olduğunu bilmek topluluğun hakkı.”
Söz konusu uygulamalar, zkIgnite programı kapsamında fonlandı. Ancak bu fonlamanın yalnızca ürünlerin PoC sürümlerinin geliştirilmesine kadar olan süreci kapsadığını belirtmek gerekir.
Program, Mina topluluğu içerisinden aktif topluluk üyeleri, validatörler, önde gelen geliştiriciler vb. OG üyelerin yargıçlığı ile çalıştı.
Topluluk içerisinden davet edilen ya da başvuran yargıç/electorlar zkIgnite kapsamında oylama sürecine katıldı. Electorlar, kendilerine verilen fonları, uygun gördükleri projelere dağıttılar. Yani program fonu, topluluğa emanet edilerek, onların uygun gördüğü projelerin fonlanmasını sağladı.
Program kapsamında fonlamalar, aşağıdaki aşamalarla yapıldı.
33% upfront
33% midpoint milestone teslimi
33% final milestone teslimi
Tıpkı hackathonlarda olduğu gibi, bu türden dev-growth programlarından çıkan ürünler de ancak PoC seviyesindedir ve hepsinin hayata geçmesini beklemek gerçekçi değildir.
Ancak Mina’nın dev-growth programları kapsamında fonlanan projelerden @Protokit, @minanft_io, @OrochiNetwork, @chozapp vb. bazı ürünler PoC sonrası alpha ve beta sürümlerine kadar ilerledi.
Electorların oylama sürecinde yaptığı yorumlar https://t.co/mGLCtWjtN0 adresinde şeffaf olarak yayınlandı. Aynı zamanda Mina Protocol Discord sunucusunda yer alan #electors-zkapp-cohort-3 kanalı ve ilgili cohortlara ait diğer kanallarda yer alan threadler içerisinde electorların ve proposerların kurdukları iletişim geçmişine de göz atabilirsiniz.
SORU 7 - (@sourmett, JOE’nin paylaşımının altına eklemiş): “1 transaction 1buçuk 2 saatte gerçekleşiyor.”
Mina ağı üzerinde işlemler ortalama 3-5 dakika içerisinde gerçekleşir. Bu sürenin, diğer blockchainlere kıyasla uzun bir süre olduğunun farkındayız ancak iddia edildiği gibi 1-2 saatlik işlem süreleri söz konusu değildir.
Bahsedilen süre, alıcı tarafın merkezi bir borsa olması durumunda, borsanın belirlediği blok onay limitine bağlıdır.
Örneğin Binance Mina deposit işlemini 20 blok onayı yani yaklaşık 80-100 dakikada gerçekleştirirken bazı borsalar 15 blok onayı sonucunda yani 50-75 dakika arasında gerçekleştiriyor.
Alıcı ve göndericinin onchain cüzdan adresleri olması durumunda işlem, yukarıda da bahsettiğim gibi 3-5 dakika arasında tamamlanmaktadır.
Peki neden merkezi borsalar işlemleri bu kadar uzun sürede onaylıyor?
Borsalar genelde işlemin 99.99% ya da 99.9% finalitye ulaşmasını bekliyor. Ve Mina’da 99.9% finality 15, 99.99% finality 20 blok onayında sağlanıyor.
Belirttiğim gibi, onchain işlemlerde yani Mina ağında yaptığınız işlemlerde bu süre 1 blok onayı yani 3-5 dakikadır.
Blok süresinin gelecekte yapılacak bazı optimizasyonlar neticesinde 30 saniyeye kadar düşürüleceği öngörülmektedir ama bu geliştirme için henüz public bir takvim mevcut değil.
Peki Mina olarak şu anda hangi aşamadayız, bizi ne bekliyor?
Yukarıda bahsettiğim üzere ağın gelişimi için gereken ve roadmape yerleştirilen birçok araç ve hedef gerçekleştirildi. Mina ağı programlanabilirliğe kavuştu ve artık üzerinde uygulamalar geliştiriliyor.
Önümüzdeki dönemde bir yandan ağ optimizasyonlarına (işlem süresi gibi) devam ederken diğer yandan da @alignedlayer ile başta EVM üzerindeki bütün zincirlere açılmaya, farklı zincirler ve ürünler ile işbirliklerini çoğaltmaya ve Mina ağı üzerindeki uygulama sayısı ve çeşitliliğini arttırmaya odaklı olacağız.
Bu hedefler neticesinde daha kalabalık, daha aktif ve interop olmanın neticesi olarak daha sosyal bir Mina ekosistemi bizi bekliyor olacak.
Okuduğunuz için teşekkürler.
Message from the Aligned Foundation
-----------------------------------------
The Aligned Genesis Drop Registration
In total the Aligned Foundation is open to give a tsunami of $ALIGN tokens to almost a 1M addresses.
Today we selected 891,322 addresses that held tokens from different ecosystem at their all-time lows 📉.
SEND PROOFS.
After 9 months of development we are happy to announce that Aligned's ZK verification layer – mainnet beta – is now live on Ethereum.
This means that developers can verify ZK proofs on Ethereum for less than 10% of the cost and that they can submit thousands of proofs per batch.