Suleman Jatoi

[Kehar @_Qasim_Kehar]

درياھ لاءِ دليل–٣٨
*پاڻيءَ تي قبضو ۽ سياسي ناانصافيون*
*نواز خان زئور @Zaorkhan *

گذري ويل زمانن جي تاريخ ۾ راويءَ سدائين چَين لکندو آيو هو. چَين ۽ سڪون جهڙا لفظ رڳو قديم بادشاهن جي ڪن رس لاءِ ئي وڻندڙ نہ هئا، پر اهي اڄوڪي دؤر جي حڪمرانن کي پڻ وڻن ٿا. وقت جي سدا مست درياھ جي پُل هيٺان ڀَل تہ زمانن جو ڪيڏو ئي وهڪرو وهِي ڇو نہ ويو ھجي، پر ڪي لفظ، تصور ۽ خيال ڄڻڪ ان پُل جي ٿُلهن ٿَنبرن ٿنڀن سان چهٽي بيهي رهيا آهن؛ يا وري حڪمرانن انهن کي پنهنجن ڀاڪرن ۾ ھميشہ سوگھو ڪري پئي جهليو آهي. ڪيئن بہ هجي، پر ڪجھ تہ آهي، جنهن ڏانهن حڪمران ھميشہ تاڻين ٿا. ڀٽائي سائين جا کاهوڙي اورَي آسرو نہ ڪندا هئا ۽ توڙ ڏانهن تاڻيندا هئا؛ پر حڪمران صرف چَين، سڪون ۽ جمود ڏانهن تاڻين ٿا. اهي سکڻا خاموشين جا شيدائي ۽ چَين جا چاهڪ آهن. انهيءَ ڪري اڄوڪن دؤرن جا درٻاري مورخ پڻ چَين لکن ٿا. پر حڪمرانن کي انهيءَ منجهان پوري تسلي نٿي ٿئي، تنهنڪري اُهي پاڻ ٻہ يڪي چَين جو ورد ڪندا رهن ٿا. اِهي حڪمران رڳي پاڻ لاءِ ئي نہ، پر پنهنجي عوام لاءِ بہ چين جا خواهشمند آهن. جيڪڏھن حڪمرانن جو وس پڄي تہ اُهي ھوند عوام کي ھميشہ لاءِ چَين ۾ رکن ۽ کين مٺڙي مٺڙي ننڊ مان جاڳڻ ئي نہ ڏين. پر ڇا ڪن، جو سنڌي قوم جو چَين، سڪون، جاڳ ۽ ننڊ سنڌو درياھ سان سلهاڙيل آھي. سنڌوءَ سان ڪابہ حرڪت ۽ هٿ چراند ٿئي ٿي تہ سنڌين جو چَين سڪون سڀ تباھ ٿيو وڃي، ننڊ ڦٽيو وڃي ۽ ڳڻتيون، ڳاراڻا ۽ بيچينيون کين گهيري وٺن ٿيون.
انهيءَ ڪري سنڌي هڪ ڀيرو وري ڳڻتيءَ جي عالم ۾ آهن، جو پنجاب جلالپور ڪئنال کي تجرباتي طور وهائيو آهي. اٽڪل ساڍن تيرنهن سئو ڪيوسڪن جو هيءُ ڪئنال پنجاب جي آبپاشي سرشتي جو مستقل حصو ٿيڻ وڃي رهيو آهي. جيتوڻيڪ سنڌ جي عزت مآب وڏي وزير لڳاتار چَين جي ڳالھ پئي ڪئي. هن چيو پئي تہ ڪنهن بہ ڪئنال تي ڪم نہ پيو هلي. پر پوءِ اوچتو پنجاب سرڪار اهو اعلان ڪري وڌو تہ جلالپور ڪئنال پنهنجي تڪميل جي آخري مرحلن ۾ آهي، تنهنڪري اهو وهائي ٿا ڏسون. اهو اعلان سنڌي قوم لاءِ ڪنهن صدمي کان گهٽ ناهي. ڇاڪاڻ تہ جهلم سنڌوءَ درياهي نظام جي اهم نديءَ آهي. سڀ ڄاڻن ٿا تہ سنڌوءَ اڪيلو درياھ ناهي. سنڌو هڪڙو وسيع درياهي نظام آهي. سنڌوءَ سان لاڳاپيل ڪنهن بہ درياھ، نديءَ، نالَي، نئِن، واهيءَ، چشمي يا ننڍي وڏي وهڪري سان ڪابہ هٿ چراند ٿيندي تہ ان جو اثر سنڌوءَ تي اوس پوڻو آهي. ساڳي ريت اهڙي ڪنهن بہ حرڪت، رٿا يا منصوبي سان سنڌ، جيڪا هن عظيم درياهي نظام جي پوڇڙ يا هيٺين ڀائيوار آهي، اها پڻ لازمي طور متاثر ٿيندي.
هن سموري داستان ۾ هڪ اهم سوال هيءُ آهي تہ ايئن ڇو آهي تہ سنڌين جي مطالبن، اسيمبليءَ ٺهرائن، قراردادن، سياسي جدوجهدن ۽ وفاقي توڙي ”قومي وحدتن“ جي حڪمرانن جي خاطرين باوجود سنڌوءَ جي مٿينءَ ڀر ٺهندڙ پاڻيءَ جا منصوبا رڪجن نٿا؟ سنڌ جو وڏو وزير هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميڊيا تي چوندو رهيو تہ درياھن تي ڪوبہ ڪئنال نہ پيو ٺاهيو وڃي؛ ۽ پوءِ اچانڪ هڪڙو وڏو ڪئنال ڪنهن اجگر وانگر اڳيان اچي بيهي رهيو آهي. وري ٻي ڳالھ ھيءَ آھي تہ جلالپور ڪئنال خلاف سنڌ جو اعتراض گڏيل مفادن واري ڪائونسل وٽ جمع ٿيل هو. چون ٿا تہ اها ڪا ٺلهي درخواست بہ ناهي؛ باقاعدي ڪيس آهي. ٻہ سئو کن پنا ڪارا ڪيل آهن. جن ۾ گمان آهن، خدشا آهن، دليل آهن، انگ اکر آھن، اعتراض آهن، فني ۽ ٽيڪنيڪي سوال آهن، سياسي، سماجي ۽ ماحولياتي پاسا آهن. هڪڙو پورو ڪيس آهي، جيڪو پيش ڪيو ويو آهي. پر ٻن سالن ۾ ان جي ڪا سنوائي نہ ٿي آهي، ڪا پيشي نہ ٿي آهي، ڪا ٻڌڻي نہ ٿي آهي. شابس تہ وري سنڌ حڪومت کي هجي، جيڪا رڳو اعتراض داخل ڪري، ٻانهن سيرانديءَ ڪري سمهي رهي. بالادست حڪمران قوتون رڳي مغرور محبوب وانگر ڪونہ ٿينديون آهن، اهي لاپرواھ محبوب بہ ٿينديون آهن؛ نظرانداز ڪرڻ تہ ڪير انهن کان سکي! اهڙي صورتحال ۾ اتي وري عرض پيا ورجائبا آهن، عريضيون پيون موڪلبيون آهن ۽ يادگيري پئي ڪرائبي آهي. پر مجال جو پنهنجن حڪمرانن ان سلسلي ۾ ڪک ڀڃي ٻيڻو ڪيو هجي! اُهي اعتراض ضرور ڪن ٿا، پر هڪ تہ ان ڳالھ جي پوري پوئيواري نٿا ڪن، ۽ ٻيو وري آخري حد تائين نٿا وڃن. ڇاڪاڻ جو سياسي طاقت جي توازن ۾ اهي ڪمزور آهن. هن ملڪ ۾ طاقت جو توازن اڃا تائين محڪوم قومن جي حق ۾ ٿي نہ سگهيو آهي. سموري طاقت وفاق وٽ مجتمع ٿي ٿئي ۽ پنجاب جي دائمي مفادن جي سلامتي، استحڪام ۽ ترقيءَ لاءِ استعمال ٿي ٿئي.
عرب قومپرستي جي تمام وڏي نالي، ڪرشمي ساز مصري اڳواڻ ۽ مصر جي جادوئي صدر جمال عبدالناصر لکيو آهي: ”ھر اھا شئي، جيڪا طاقت جي ذريعي ڦُري ۽ ڦٻائي وئي آھي، سا طاقت جي استعمال کان سواءِ واپس بہ نٿي وَرائي سگهجي.“ پر ڇا ڪجي، جو محڪوم قومون ٿينديون ئي نڌڻڪيون آهن. انهن وٽ طاقت ڪانہ هوندي آهي. اهي هيڻيون ۽ ڪمزور هونديون آهن. حڪومت طاقت آهي. پر محڪوم قومن جون حڪومتون يا انهن جا حڪمران پنهنجي قوم ۽ عوام جي طاقت ٿيڻ بجاءِ پنهنجن گروهي، طبقاتي ۽ اقتداري مفادن جا گھورا هوندا آهن. تنهنڪري اهي ”اصل اقتدار ڌڻين“ جي اطاعت ۽ ٻَڌي ٻانهپ ڪندا آهن ۽ انهن جي مفادن کي ڪو جوکو رسائڻ نہ گھرندا آهن. تنهنڪري اقتداري طاقت محڪوم قومن جي ماڻهن کان پري هوندي آهي.
ڏيئي وٺي انهن جي طاقت وري بہ محب وطن سياست بڻبي آهي. سياست طاقت آهي. حڪمت عملي طاقت آهي. ڏاھپ ۽ ٻڌي طاقت آهن. تنهنڪري نڌڻڪن ۽ هيڻن ماڻهن کي ڌڻيڪو ٿيڻ لاء، پاڻڀرو ۽ سگھارو ٿيڻ لاء قومي سياست ڪرڻي پوندي آهي. هن خطي ۾ سياسي طور جيڪڏهن سڀني کان وڌيڪ ڪمزور قوم ڪائي آهي تہ اها سنڌي قوم اهي. جيسين سنڌي قوم قومپرست ۽ محب وطن سياست نہ ڪندي، پنهنجي قومي تڪميل ڪري نہ سگھندي. هيءُ هڪڙو ثابت ٿيل عالمي نتيجو آهي تہ قومي سياست ئي محڪوم قومن کي ڌارين جي بالادستي، قومي غلامي ۽ محڪوميت مان ڪڍي پنهنجي ملڪ، وطن، وسيلن ۽ اختيارن جو مالڪ بڻائيندي آهي.
ڊگهي محڪومي ۽ قومي غلامي محڪوم ماڻهن ۾ جيڪي بدعتون پيدا ڪندي آهي، انهن مان هڪڙي اها بہ آهي تہ ماڻهو هر شئي ڏانهن بيگانگيت، لاتعلقي ۽ ڌاريائپ واري روش جو شڪار ٿي ويندا آهن. تنهنڪري محنت، پورهيي، جدوجهد، جاکوڙ ۽ جفاڪشيءَ سان بہ سندن رشتو ٽٽي پوندو آهي. سياست ئي آهي، جيڪا قومي تشخص جي شعور، آزاديءَ جي ساڃاھ، زندگيءَ جي امنگن، پورهيي، محنت ۽ ڪم جي جذبي ۽ لڳاتار جدوجهد جي اتساھڪ جوش سان ماڻهن جو گهرو لاڳاپو وري ٻيهر جوڙيندي آهي. تنهنڪري سنڌين کي پنهنجي ديس، درياھ، وسيلن ۽ قومي وجود کي بچائڻ لاءِ سياست ڪرڻي پوندي، راڄنيتي جي وهنوار جو سجاڳ حصو ٿيڻو پوندو ۽ پرامن سياسي جدوجهد جو ميدان ملهائڻو پوندو. ھڪ خاص ڏاڪي تي پهچي پرامن سياسي جدوجھد حاڪم قوتن کي وڌيڪ ڏکي پوندي آھي ۽ نتيجي خيز ٿي پوندي آهي.
ڪن ماڻهن جي خيال ۾ سنڌ جو مسئلو صرف انتظامي آهي. انهن وٽ پاڻيءَ جا معاملا پڻ محض انتظامي نوعيت جا آهن. جيڪڏهن ڪن معاملن ۽ شين کي انتظامي نظر سان ڏسجي تہ برابر انتظامي جهول ڏسڻ ۾ ايندا. پاڻيءَ جي ورچ ۾ پڻ انتظامي ڪوتاهيون ۽ هيٺ مٿانهيون آهن. پر اهي صرف بنيادي نوعيت ۽ هيٺين سطح جا ڏيک آهن. اصل حقيقت انهن کان اڳتي ۽ نهايت پيچيدي آهي ۽ اها سياسي لقائن ۽ مملڪتي ساختياتي صداقتن جي کهري لباس ۾ ويڙهي وٽي پئي آهي. جيستائين سياسي تضادن جي بيهڪن ۽ ملڪ ۾ موجود تاريخي قومن جي مفادن وچ ۾ ٽڪرائن کي نہ سمجهبو، تيستائين هن ڏس ۾ صحيح نتيجا اخذ ڪري نہ سگهبا. اسان کي چٽائي سان اهو ادراڪ ڪرڻ کپي تہ پاڻيءَ جي سوال تي سنڌ ۽ پنجاب جا مفاد هڪٻئي سان دائمي ٽڪراءُ ۾ آهن. پاڻيءَ جي سوال تي سنڌي قوم سان ٿيندڙ سموريون ناانصافيون درحقيقت سياسي ناانصافين جو ڳنڍيل ڳتيل تسلسل آهن. تنهنڪري اهو معاملو انتظامي قدمن وسيلي ايڏي آساني سان ڪڏهن بہ حل نٿو ٿي سگهي. اسان کي سمجهڻ گهرجي تہ ننڍن وڏن وهڪرن تي ڊيم يا ڪئنال يا لنڪ ڪئنال دراصل نجا پجا پاڻي ۽ درياھن تي قبضن جا معاملا آھن. جيڪو ايئن ئي سياسي مامرو آهي، جيئن پيداواري ذريعن، زمينن ۽ قومن جي جياپي جي اسبابن تي قبضا سياسي مامرو آهن. هن ملڪ اندر قومن جي سياسي بيهڪن ۽ درجابندين ۾ جيڪو فرق آهي. اهو انهن جي قومي حيثيتن، قومي مفادن ۽ اوليتن ۾ پڻ فرق پيدا ڪري وجهي ٿو. پنجاب پنهنجي گهڻ رخي طاقت جي زور تي بالادست ٿي ويو آهي ۽ سنڌي توڙي ٻيون قومون سندن ڪمزور سياست جي ڪري پنجابي بالادستي هيٺ اچي ويون آهن. نتيجي ۾ وفاق جا سمورا فيصلا پنجاب جي بالادستي کي برقرار رکڻ ۽ ان دائمي مفادن جي چؤگرد گهمن ٿا. جنهن صورتحال مان مضبوط قومي عوامي سياست وسيلي ئي جان آجي ڪرائي سگهجي ٿي. بين الاقوامي سطح تي ڏسون ٿا تہ دنيا جي سڌريل ملڪن ۽ قومن جي وطن دوست سياست انهن جي ديسن کي بهشت ۾ بدلائي وڌو آهي. جتي درياھ آجا ۽ انسان آزاد آهن. اهو جديد سياست جو ڪمال آهي، جنهن قومن کي بالادستي، استحصال، ناانصافين، ڳيجهوپڻي، زيردستي، بک، بدحاليءَ ۽ جهالت مان ڇوٽڪارو ڏياريو آهي. اسان پڻ هڪ قوم طور پنهنجي سياست کي درست رخ ڏيئي پنهنجي وطن کي جنت ۽ پنهنجي درياھ کي امرت ڌارا ۾ بدلائي سگهون ٿا. اسان کي ڪڏهن بہ نہ وسارڻ گهرجي تہ غلاميءَ دوزخ ۽ آزاديءَ جنت ٿيندي آھي، ۽ آزاديءَ جي جنت جو رستو قومي سياست مان ڦٽي نڪرندو آهي.
***
*(روزاني ”ڪاوش“، جمعو ٢۴ جولاءِ ٢٠٢٦ع)*

[Sayed Zain Shah @Sayed_ZainShah]

سمجهي ڇڏڻ گهرجي تہ سائين جي. ايم. سيد پنهنجي عملي ڪردار سان جيڪو اسان کي رستو ڏنو آهي، جيڪڏهن اسان ان جي ڪردار جي پوئيواري ڪئي تہ اُهو ڏينهن دُور نہ آهي، وڌيڪ ٻاهرين يلغار ۽ ڏاڍائي هت نہ رهندي، اُها سڀ شيءِ ختم ٿي ويندي. سنڌ جي خودمختياريءَ جو سوال تڏهن حل ٿيندو، جڏهن اسان جو ماڻهو سجاڳ ٿيندو ۽ تحريڪ سان جڙندو. اسان جا ماڻهو، ڪنهن کي ميمبري کپي، ڪنهن کي ايم- اين- اي جي سيٽ کپي، ڪو ايم- پي- اي ٿيڻ ٿو چاهي، ڪنهن کي وزارت کپي، ڪنهن کي دولت کپي، ڪنهن کي شهرت کپي! جڏهن توهان جون منزلون اِتي کُٽنديون تہ يقيناً سنڌ غلاميءَ طرف وڌندي…!

[Maryam Saeed @maryamsaeeed]

سندھی اور بلوچ ہمیشہ ایک دوسرے کے ساتھ کھڑے رہے ہیں۔ اسی بھائی چارے کی خاطر میری بلوچ قوم سے ایک بیٹی کی درخواست ہے، میرے بابا سعید میمن کو بحفاظت واپس آنے میں ہماری مدد کریں۔
#RecoverSaeedMemon
@JavedMengal_ @sakhtarmengal @BalochV4Justice @BhuttoZulfikar @VofBalochistan @VBMP5

[Musawir Ahmed @musaawir_ahmed]

#recoversaeedmemon

[Dr A Qadeer Memon @PIRSANIA]

Thanks for your Appeal
#RecoverSaeedMemon #BringSaeedBack

[Zakarya @Zakarya2904]

Saeed Memon’s loved ones are waiting, hoping, and praying. We request his safe release with dignity and care.
#RecoverSaeedMemon
@BalochV4Justice @SammiBaluch @ZorakhBaloch @musaawir_ahmed @PIRSANIA @sakhtarmengal @BALOCHNEWSBRP @NazBaloch_

[Dr A Qadeer Memon @PIRSANIA]

We sincerely hope that the humanitarian appeal made by the conscientious political, social, organizational, and literary circles of Sindh—and by people of conscience around the world—for the safe recovery of #Saeed_Ahmed_Memon will be heard with respect by our patriotic and principled #Baloch friends.

By ensuring his safe and dignified release, they can send a powerful message to the world that the historic bond of brotherhood, mutual respect, and friendship between #Sindh and #Balochistan remains strong, opening a new chapter of humanity and reconciliation.

— Dr. Abdul Qadeer Memon

#RecoverSaeedMemon #BringSaeedBack

@_Qasim_Kehar @sakhtarmengal @sanaullahbaloch @Saeed_Sangri @KiyyaBaloch @hms1193 @RahimBalochh @BBCUrdu

[Dr A Qadeer Memon @PIRSANIA]

Justice begins with compassion.

We respectfully appeal to all people of conscience to support the safe recovery of Saeed Ahmed Memon, abducted on 17 May 2026 near Zehri Naka, Balochistan.

His family is still waiting. Please help bring him home.

#RecoverSaeedMemon #ReleaseSaeedMemon #HumanRights #StandWithSaeedMemon

@SammiBaluch @BBhuttoZardari @BhuttoZulfikar @hbhutto @sindh_sana @sindhicongress @JehanzebBaluch @BNP_Office @NationalParty

[Dr A Qadeer Memon @PIRSANIA]

45 دن گزر گئے۔

سندھ کے معروف ادیب، شاعر اور رائٹر سعید احمد میمن کو بلوچستان سے اغوا ہوئے ڈیڑھ ماہ ہونے کو ہے، مگر افسوس کہ اردو اور انگریزی میڈیا کے ایک بڑے حصے نے اس انسانی المیے کو وہ توجہ نہیں دی جس کا یہ مستحق ہے۔

کیا ایک ادیب، ایک شاعر، ایک دل کے مریض اور ایک بےبس خاندان کی فریاد خبر نہیں؟

ہم پاکستان کے تمام اردو اور انگریزی میڈیا سے اپیل کرتے ہیں کہ سعید احمد میمن کی محفوظ بازیابی کے لیے اپنی آواز بلند کریں۔ خاموشی کسی جان کو واپس نہیں لاتی، مگر ایک مضبوط آواز امید ضرور پیدا کرتی ہے۔

#RecoverSaeedMemon #BringSaeedBack #JournalismForHumanity #HumanRights

@dawn_com @jang_akhbar @Dawn_News @geonews_urdu @MazharAbbasGEO @ZaraHatKay_Dawn @BBCUrdu

[Dr A Qadeer Memon @PIRSANIA]

To every journalist, writer, lawyer, student, and human rights defender:

Please don't let the case of Saeed Ahmed Memon fade into silence.

Every repost, every statement, and every voice can make a difference.

#RecoverSaeedMemon #EndEnforcedDisappearances #BringSaeedBack

@_Qasim_Kehar @HamidMirPAK @Halar_Jiskani @WusatUllahKhan @geonews_urdu @QuettaPresClub @pressclubkhi @faziljamili @ZarrarKhuhro

[Suleman Jatoi @jatoi782]

@mustikhanUSA @shafiburfat We are deeply grateful for your wishes for our beloved friend Saeed Memon's safe recovery. However, Bhutto and his legacy have committed same atrocities in Sindh till this day as he did in Balochistan, even though Sindh and Balochistan had brotherly relations throughout history.

[Suleman Jatoi @jatoi782]

#StateKilledHidayaLohar

[Suleman Jatoi @jatoi782]

#HBD

[Suleman Jatoi @jatoi782]

#HappyBirthdayToSainGMSyed

[Suleman Jatoi @jatoi782]

#ReleaseProfNotanlal

[Ali Rind @AliRind]

Bilawal sheds crocodile tears on climatic impacts etc etc.
Doesn't he know that extraction & excavation of granite from Karoonjhar will devaste whole Thar & it's impact would be enormous for coming generations?
@BBhuttoZardari
#SaveKaroonjhar

[Suleman Jatoi @jatoi782]

#Save

[Suleman Jatoi @jatoi782]

#ProtectSindhiHindu